Kto zaprojektował naszą kamienicę
Przez długi czas nie wiedziałem, kto jest autorem projektu kamienicy przy Jasnej 8 i Krótkiej 4. Odpowiedź znalazłem w artykule prof. Jerzego Żywickiego, historyka sztuki z UMCS, opublikowanym w 2019 r. w „Rocznikach Humanistycznych”. J. Żywicki przejrzał akta budowlane w Archiwum Państwowym w Lublinie. Na projekcie naszej kamienicy odczytał podpis inżyniera Henryka Bekkera. Drugiego podpisu nie udało się odczytać.
Artykuł jest pierwszą pracą o H. Bekkerze jako architekcie. Wcześniejsze publikacje pisały o nim wyłącznie jako o działaczu społecznym i politycznym.
Kim był Henryk Bekker
Urodził się w 1886 r. w Białymstoku jako Chaim Beker. Później używał imienia Henryk i nazwiska w formie Bekker. Gimnazjum ukończył w Chełmie w 1905 r., a w latach 1906–1911 studiował w Monachium, na politechnice, która dziś nazywa się Technische Universität München. Uzyskał tam tytuł inżyniera budowlanego. Po I wojnie światowej zamieszkał z żoną, lublinianką Heleną Zynger, przy ul. Bernardyńskiej w Lublinie.
W Lublinie pracował jako inżynier budowlany. Jednocześnie działał publicznie. Dwukrotnie wybierano go do Rady Miejskiej, gdzie zabiegał o rozwój budownictwa mieszkaniowego i plan zabudowy miasta. Występował w obronie biednej ludności żydowskiej i przeciw antysemityzmowi. Od 1936 r. był prezesem Rady Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Lublinie. W styczniu 1940 r. Niemcy mianowali go przewodniczącym lubelskiego Judenratu. J. Żywicki ocenia, że funkcję tę pełnił uczciwie i z poświęceniem. Jego los opisuje jednym zdaniem:
31 marca 1942 r. został przewieziony do obozu zagłady w Bełżcu i tam stracony.
Co zaprojektował w Lublinie
J. Żywicki zebrał 27 projektów H. Bekkera z lat 1922–1939. Większość zamawiali żydowscy inwestorzy. Według autora, w czasach nasilonego antysemityzmu H. Bekker nie mógł liczyć na zlecenia od chrześcijan, i tylko trzy z jego projektów powstały dla nieżydowskich inwestorów. Wiele z nich to drobne przebudowy, magazyny i budynki przemysłowe. Kilka należy jednak do ważnych przykładów lubelskiego modernizmu:
- kamienica spółdzielni mieszkaniowej „Spółdom” przy ul. Probostwo 19 (1928–1930), zaprojektowana tak, żeby uniknąć ciasnych podwórek-studni typowych dla starszych kamienic;
- duży budynek przy ul. Wieniawskiej 6, przy Ogrodzie Saskim (1930–1932), zaprojektowany razem z A. Gruchalskim, z mieszkaniami dla zamożnych lokatorów, przede wszystkim adwokatów, lekarzy i urzędników;
- Dom Ludowy im. Pereca przy ul. Czwartek, ze szkołą, przedszkolem i salą gimnastyczną. H. Bekker zaprojektował go i kierował budową. Gmach miał zostać otwarty 1 września 1939 r.
Na tym tle najbardziej wyróżnia się nasza kamienica.
Jak J. Żywicki opisuje kamienicę przy Krótkiej 4
Poniżej przytaczam bez zmian fragmenty artykułu o naszym budynku.
Dawna czynszowa kamienica braci Arona i Jankiela Rachmanów przy ul. Krótkiej 4 należy do najlepszych przykładów modernistycznej architektury międzywojennego Lublina. Z podpisów opatrujących jej projekt wynika, że miała ona dwóch autorów. Jednym był Bekker. Nazwiska drugiego projektanta nie udaje się odczytać. Kamienica jest budynkiem narożnym, ulokowanym pomiędzy ulicami Krótką i Jasną. Ma rzut nieregularny, zbliżony do litery L. Jej bryłę tworzą dwie części o podobnej długości, ale różnej wysokości (wyższej od strony ul. Jasnej). Jest budowlą czterokondygnacyjną, ale przy styku z kamienicą o adresie Krótka 2 ma dodatkową, piątą kondygnację. W podziemiu kamienicy oprócz piwnic, pralni i maglowni, umieszczono schron z trzema pomieszczeniami, toaletą i dwoma wejściami – jednym bezpośrednio z kamienicy, drugim z podwórka. Kamienicę zbudowano z cegły, ale schron osłania gruba, żelbetowa płyta. Wychodzący na ul. Krótką trakt frontowy parteru przeznaczono na sklepy. Resztę kamienicy wypełniły mieszkania. Ogrzewanie zapewniały im kaflowe piece, a oświetlenie – duże okna. Kamienica Rachmanów była obiektem nowoczesnym, zelektryfikowanym, podłączonym do miejskiego wodociągu i kanalizacji. Jej mieszkania były luksusowe i dobrze rozplanowane, wszystkie z obszernymi pokojami, przedpokojami, kuchnią, łazienkami i toaletami. Składnikami najbardziej komfortowych mieszkań były ponadto halle, służbówki i balkony. Do jednego z mieszkań należał trzydziestometrowy taras na poziomie dachu.
Kamienica przy ul. Krótkiej 4 przyciąga uwagę swą wyrazistą formą, dobrymi proporcjami, jasną kolorystyką elewacji, a także asymetryczną bryłą. Ta ostatnia efektownie łączy formy kubiczne z opływowymi liniami narożnych balkonów. Rytmy zróżnicowanych pod względem wielkości i kształtu balkonów decydują nie tylko o malowniczości, ale i swoistej ekspresyjności budowli. Dobrze odbierane są pasmowe układy elewacji, podkreślone poziomami okien oraz podokiennych i nadokiennych gzymsów. Za przemyślane i właściwe należy uznać też zastosowanie od strony ul. Krótkiej dużych witryn sklepowych, gdyż nadały one tej elewacji optycznej lekkości. Analogiczne znaczenie odgrywa uskokowa kompozycja bryły budowli oraz zróżnicowanie wysokości jej składników.
W podsumowaniu autor wraca do naszego budynku:
Zaś spośród wszystkich budowli wymienionych w artykule najbardziej indywidualną formą i zarazem swoistą urodą wyróżnia się kamienica przy ul. Krótkiej 4 – niewątpliwie jeden z najlepszych przykładów modernistycznej architektury Lublina z końca lat 30. Trudno jednak stwierdzić, na ile jej interesujący projekt wynikał z oryginalnych przemyśleń projektantów, a na ile dostosowywał się do modnych trendów architektonicznych, wykorzystując przy tym znane wzorce. Analogii do tej kamienicy można doszukać się w bryle budynku przy ul. Kadeckiej (Gwardyjskiej) 9 we Lwowie, w formach „okrętowych” domów Gdyni i w jeszcze wielu innych przykładach.
Projekt, o którym pisze J. Żywicki, powstał w 1938 r. Rok później wybuchła wojna i w kamienicy urządzono niemiecki urząd skarbowy, a od 1944 r. siedzibę bezpieki. H. Bekker nie przeżył wojny. O dalszych losach budynku piszę na stronie głównej kamienicy.
Źródło
J. Żywicki, Henryk Bekker (Chaim Beker) – żydowski architekt międzywojennego Lublina. In memoriam, „Roczniki Humanistyczne” t. 67, z. 4 (2019), s. 141–164, DOI: 10.18290/rh.2019.67.4-5. Artykuł jest udostępniony na licencji CC BY-NC-ND 4.0. Przytoczone fragmenty pochodzą ze s. 143, 152–153 i 155–156. Są niezmienione, pominięto jedynie numery przypisów. Pełny tekst jest dostępny w formacie PDF.