Artykuł Małgorzaty Domagały o kamienicy przy Jasnej i Krótkiej
Tekst omawia artykuł Małgorzaty Domagały „Niezwykła kamienica w stylu okrętowym. Symbol prestiżu i przynależności do elity”, opublikowany w Tygodniku Lublin 3 sierpnia 2018 r. Artykuł jest dostępny w serwisie lublin.wyborcza.pl.
Najpełniej historię budynku opisała Małgorzata Domagała w artykule dla Tygodnika Lublin z sierpnia 2018 r. Autorka oparła się na rozmowie z architektem Marcinem Semeniukiem oraz na relacji Bronisławy Friedman, córki inwestora, nagranej w ramach programu Historia Mówiona Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”. Poniżej omawiam najważniejsze wątki artykułu, a na końcu dodaję to, co o kamienicy mówią inne źródła.

Kamienica Krótka 4 / Jasna 8, widok od ul. Jasnej. Fot. BogTar201213, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Inwestor i jego rodzina
Kamienicę wybudował lubelski przedsiębiorca budowlany Aaron Josef Rachman, który działał pod szyldem spółki Bracia Rachman i inżynier Lipski. Rodzina żyła dostatnio. Żona Aarona, Judesa, nie pracowała zawodowo i zajmowała się domem i dziećmi, a w obowiązkach pomagały jej służące. Rachmanowie zatrudniali też opiekunkę, która codziennie zabierała dzieci na spacer do Ogrodu Saskiego. Na weekendy rodzina wyjeżdżała do Warszawy, Nałęczowa, Rabki czy Krynicy. Mieli własny samochód, fiata.
Rachman miał udziały w nieruchomości przy Krakowskim Przedmieściu 53. Do stojącej tam kamienicy dobudował kolejny budynek, który dziś ma adres Krótka 4/Jasna 8. Inwestycję ukończono pod koniec lat 30.
Kamienica na wynajem
Budynek od początku był przeznaczony na mieszkania na wynajem. Żeby inwestycja się zwróciła, trzeba było zbudować możliwie dużo pięter. Na parterze od początku zaplanowano sklepy i tak jest do dziś. W kamienicy było 16 lokali, a każdy miał własną kuchnię i toaletę. Artykuł przypomina, że w II RP był to duży standard, bo w kraju panował głód mieszkaniowy, a wiele rodzin żyło w ciasnych i wilgotnych mieszkaniach. Lokatorzy mieli blisko do urzędów i szkół, a tuż obok był Ogród Saski.
Mieszkania nie miały kształtu kajut, jak można by się spodziewać po stylu budynku. Były to zwykle duże, wielopokojowe lokale. Styl okrętowy dotyczył przede wszystkim bryły i elewacji.
Styl okrętowy
Marcin Semeniuk, autor bloga Modernizm w Lublinie, wyjaśnia w artykule, że kamienica reprezentuje tzw. styl okrętowy. Kojarzy się on głównie z Gdynią, gdzie wiele budynków ma zaokrąglone krawędzie przypominające transatlantyki, dlatego jego obecność w śródlądowym Lublinie bywa zaskoczeniem. Styl narodził się w latach 20., a największą popularność zdobył w latach 30. Wyrósł z fascynacji techniką i dalekimi podróżami. Nawiązywał nie tylko do statków, ale do wszystkich nowoczesnych środków lokomocji: opływowych lokomotyw, samolotów i sterowców.
W przypadku kamienicy przy Krótkiej i Jasnej do kształtu statku nawiązują zaokrąglone balkony na narożniku. Od strony ul. Krótkiej są pasmowe okna, które optycznie wydłużają budynek i sprawiają, że wygląda jak zacumowany statek. Pierwotnie narożnik wieńczyła iglica przypominająca maszt. Projekt przewidywał też taras na dachu, odpowiednik górnego pokładu, na którym pasażerowie odpoczywają podczas rejsu. Tarasu ostatecznie nie zbudowano.

Kamienica od ul. Krótkiej. Fot. BogTar201213, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
M. Semeniuk zwraca uwagę na dwa ciekawe zjawiska. Pierwsze to paradoks: budynki zaczęły przypominać statki, a wnętrza luksusowych transatlantyków urządzano na wzór eleganckich hoteli i mieszkań. Drugie dotyczy roli tego stylu. Funkcjonalistyczna architektura przełomu lat 20. i 30. była pozbawiona ozdób i dla wielu odbiorców zbyt surowa. Styl okrętowy, z gładkimi, zaokrąglonymi formami i skojarzeniami z luksusowymi podróżami, był sposobem na oswojenie modernizmu. Dla inwestora był też sposobem na pokazanie zamożności, bo uchodził za styl elity.
Inne przykłady w Lublinie
Według M. Semeniuka kamienica na rogu Krótkiej i Jasnej jest najpełniejszym przykładem stylu okrętowego w Lublinie. Wymienia też inne budynki z jego elementami: kamienicę przy ul. Chopina 22, której balkony przypominają szalupy ratunkowe, i kamienicę przy ul. Lipowej 22 z zaokrąglonym narożnikiem. Nawiązania do stylu okrętowego widzi także w powojennej Chatce Żaka, z zaokrąglonym narożnikiem i dawną iglicą nad wejściem, a nawet w bloku przy ul. Chodźki 3 z lat 90., który nazywa supertransatlantykiem. Gdyby miał wskazać najważniejsze budynki międzywojennego Lublina, kamienica przy Krótkiej i Jasnej byłaby w ścisłej czołówce.
Marcin Semeniuk i modernizm w Lublinie
Głównym rozmówcą autorki jest Marcin Semeniuk, architekt, który od kilku lat prowadzi blog Modernizm w Lublinie. Opisuje na nim historię i znaczenie lubelskich budynków modernistycznych, publikuje zdjęcia architektury w mediach społecznościowych, szuka wycinków prasowych o twórcach lubelskiego modernizmu i porównuje stare fotografie z obecnym stanem budynków. Jak opowiada, zainteresowanie architekturą zaczęło się w dzieciństwie na osiedlu Słowackiego, zaprojektowanym przez Zofię i Oskara Hansenów, gdy dopytywał rodziców, dlaczego bloki są tak długie, a balkony właśnie takie.
M. Semeniuk jest jednym z miejskich „Przewodników Inspiracji”, wybranych przez ratusz w konkursie i polecanych turystom. W czasie publikacji artykułu oprowadzał po szlaku architekta Tadeusza Witkowskiego i przygotowywał kolejne trasy po lubelskim modernizmie. Kamienica na rogu Krótkiej i Jasnej miała być jednym z punktów tych spacerów.
Architekt zwraca uwagę, że Lublin chętnie chwali się renesansowym Starym Miastem, a architektura XX wieku bywa spychana na drugi plan. Przyczyny widzi m.in. w edukacji: program nauczania wiedzy o kulturze kończy się na baroku i klasycyzmie, a na architekturę współczesną brakuje czasu.
Losy rodziny Rachmanów
Z relacji Bronisławy Friedman wynika, że Rachmanowie nigdy nie zamieszkali w swojej nowej kamienicy. Mieszkali przy Krakowskim Przedmieściu 30. Po bombardowaniu Lublina we wrześniu 1939 r. wyjechali samochodem do Lwowa. Stamtąd Rosjanie wywieźli ich w wagonach bydlęcych na Ural, gdzie na błonicę zmarła jedna z córek, Halina.
W grudniu 1944 r. rodzina wróciła do Lublina. Judesa ciężko chorowała i zmarła w wieku 35 lat. Jest pochowana na cmentarzu przy ul. Walecznych. Aaron ożenił się ponownie, a w 1946 r. rodzina przeniosła się do Łodzi, potem do Maroka, a w 1949 r. do Izraela.
Mroczny okres w historii budynku
Artykuł przypomina też, że w piwnicach kamienicy mieściła się pierwsza na ziemiach polskich siedziba komunistycznego Resortu Bezpieczeństwa Publicznego, a w latach 1945–1953 siedziba Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Funkcjonariusze przetrzymywali i przesłuchiwali tu tysiące ludzi. Dziś piwnice są zwykłymi piwnicami lokatorskimi, ale zostały wpisane do rejestru zabytków jako miejsce upamiętniające represje wobec polskiego podziemia niepodległościowego. Zachowały się w nich oryginalne drzwi do cel oraz napisy i znaki pozostawione przez więźniów. Historię aresztu, napisy więźniów i relacje świadków opisuję na osobnej stronie o areszcie bezpieki w piwnicach kamienicy.

Tablica pamiątkowa na narożniku budynku. Fot. BogTar201213, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Co dodają inne źródła
Relację Bronisławy Friedman można przeczytać i obejrzeć w archiwum Historii Mówionej Teatru NN, we fragmencie „Rodzina Rachmanów i dom rodzinny przy Krakowskim Przedmieściu 30”. Wynika z niej kilka szczegółów, których w artykule nie ma albo są tylko zasygnalizowane. Ojciec był przedsiębiorcą budowlanym w spółce „Bracia Rachman i inżynier Lipski”. Kamienica przy Krakowskim Przedmieściu 53 już stała, a on dobudował do niej budynek od Krótkiej i Jasnej. Według B. Friedman miał „kilka procent” w tej nieruchomości, ale relacja nie wyjaśnia, do czego odnosi się ten udział. Rodzina miała też plac na rogu ulic Chopina i Solnej, który upaństwowiono w 1959 r.
B. Friedman wspomina też, że po wojnie w budynku „NKWD siedziało” i było tam więzienie. Nie widziała tego sama, bo rodzina nie mieszkała w tej kamienicy. W dokumentach, do których dotarłem, kamienica występuje jako siedziba Resortu Bezpieczeństwa Publicznego PKWN, a potem Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Obecność NKWD w samym budynku przy Krótkiej 4 nie jest w nich potwierdzona.
J. Dudek z IPN w tekście „Mroczna historia kamienicy przy ul. Krótkiej 4 w Lublinie” podaje, że współwłaścicielami nieruchomości byli bracia Aaron Josef i Jankiel Rachmanowie. Potwierdza, że nigdy w niej nie zamieszkali, że w 1940 r. władze sowieckie deportowały ich w głąb ZSRR i że do Lublina wrócili w grudniu 1944 r.
Artykuł nie podaje, kto zaprojektował kamienicę. Ustalił to J. Żywicki w artykule w „Rocznikach Humanistycznych” z 2019 r., na podstawie akt budowlanych z Archiwum Państwowego w Lublinie. Projekt z 1938 r. podpisał inż. Henryk Bekker wspólnie z drugim projektantem, którego podpisu nie udało się odczytać. Więcej piszę na stronie o Henryku Bekkerze. Moje przypuszczenie, którego nie potwierdza żaden dokument: drugim podpisującym mógł być inż. Lipski, wspólnik ze spółki Rachmanów.
Źródła
- M. Domagała, „Niezwykła kamienica w stylu okrętowym. Symbol prestiżu i przynależności do elity”, Tygodnik Lublin (lublin.wyborcza.pl), 3 sierpnia 2018 r.
- B. Friedman, „Rodzina Rachmanów i dom rodzinny przy Krakowskim Przedmieściu 30”, Historia Mówiona, Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”
- J. Dudek, „Mroczna historia kamienicy przy ul. Krótkiej 4 w Lublinie”, Przystanek Historia, IPN
- J. Żywicki, „Henryk Bekker (Chaim Beker) – żydowski architekt międzywojennego Lublina”, Roczniki Humanistyczne 2019
- Zdjęcia: BogTar201213, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0