Areszt bezpieki w piwnicach kamienicy (1944-1953)
Kamienica przy ul. Krótkiej 4 i Jasnej 8 powstała w 1938 r. jako dom z mieszkaniami na wynajem. Zaledwie sześć lat później stała się jednym z najważniejszych miejsc powojennej historii Lublina. Latem 1944 r. zajął ją komunistyczny Resort Bezpieczeństwa Publicznego, a w jej piwnicach urządzono areszt śledczy. Na tej stronie zebraliśmy to, co o tym okresie mówią dostępne źródła: opis konserwatorski, artykuły prasowe, badania historyków, relacje lublinian i wspomnienia Joachima Pokornego.

„Perspektywa domu B-ci A. i J. Rachman w Lublinie przy ul. Krótkiej L. 4”, ok. 1938 r. Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Lublina, Inspekcja Budowlana, sygn. 2403, k. 19a. Reprodukcja za J. Dudkiem, Przystanek Historia.
Siedziba Resortu i Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego
Według „Wiadomości Konserwatorskich Województwa Lubelskiego” od lipca lub sierpnia 1944 r. w budynku mieściła się pierwsza na ziemiach polskich siedziba komunistycznego Resortu Bezpieczeństwa Publicznego, przekształconego później w Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. Po przeniesieniu resortu do Warszawy, w latach 1945-1953, kamienica była siedzibą Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie, który przeniesiono tu z budynku przy Krakowskim Przedmieściu 53.

Siedziba WUBP w Lublinie, widok od ul. Krótkiej. Przed wejściem stoi wartownik. Fot. z zasobu IPN, reprodukcja za J. Dudkiem, Przystanek Historia.
Areszt śledczy w piwnicach
W piwnicach działał areszt śledczy. Według opisu konserwatorskiego przeszło przez niego kilka tysięcy osób, w tym członkowie niepodległościowej konspiracji: Delegatury Sił Zbrojnych, Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, Narodowych Sił Zbrojnych, Batalionów Chłopskich i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Małgorzata Domagała w artykule z 2018 r. pisze, że funkcjonariusze brutalnie przesłuchiwali tu i przetrzymywali w nieludzkich warunkach tysiące ludzi.
Po więźniach zostały ślady. Na jednej ze ścian korytarza piwnicznego zachowały się napisy i znaki, których resort nie zatarł, opuszczając budynek. Zachowały się też oryginalne drzwi do cel. W latach 1999-2001 napisy badało Studenckie Koło Epigrafików UMCS Exploratio, które dokumentowało inskrypcje z lubelskich aresztów z lat 1944-1953.
Pierwsze tygodnie i kierownictwo urzędu
Resort Bezpieczeństwa Publicznego PKWN przybył do Lublina 26 lipca 1944 r. Funkcjonariusze zamieszkali w sąsiednim budynku przy Krakowskim Przedmieściu (J. Dudek, Kurier Lubelski, 2022). Pierwszym kierownikiem Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego został 1 sierpnia 1944 r. Henryk Palka, absolwent kursu NKWD w Kujbyszewie. Po miesiącu zastąpił go Teodor Duda, a następnie Stanisław Szot (Wikipedia).
Areszt w świetle inspekcji z 1952 r.
O warunkach w piwnicach mówi raport z inspekcji przeprowadzonej 1 i 2 kwietnia 1952 r. przez wiceprokurator generalną Zofię Bielec, omówiony przez Marcina Zwolskiego w czasopiśmie IPN „Aparat Represji w Polsce Ludowej”. W gmachu lubelskiego WUBP było wtedy 16 cel i 90 aresztantów. Wszystkie cele znajdowały się w piwnicach, a osiem z nich nie miało okien.
Napisy na ścianach
W piwnicach zachowały się napisy wydrapane przez więźniów. W latach 1999–2001 udokumentował je historyk Paweł Madejski, a jego artykuł w „Pamięci i Sprawiedliwości” jest dostępny w całości. Najwięcej napisów odnalazł w korytarzu i w piwnicy nr 7. Najstarsze pochodzą z listopada 1944 r., najmłodsze z marca 1952 r. Wśród nich są słowa:
POWSTAŃ POLSKO I RWIJ KAJDANY
BOŻE DAJ PRZETRWAĆ
Część piwnic była już wtedy w rękach prywatnych. Według Kuriera Lubelskiego z 1 marca 2018 r. studenci UMCS z grupy Exploratio pod kierunkiem dr. P. Madejskiego udokumentowali w lubelskich aresztach 126 inskrypcji, najwięcej właśnie przy Krótkiej 4. Zdjęcia napisów wykonane przez Piotra Maciuka przechowuje Muzeum Lubelskie.
Głosy świadków
W archiwum historii mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” odnalazłem kilka relacji lublinian. Zofia Siwek wspomina: „przy ulicy Krótkiej była siedziba Urzędu Bezpieczeństwa. I to była katownia” (relacja). Jerzy Duchniewski opowiada o aresztowaniu zakonnika: „prowadzili go na ulicę Krótką, bo na Krótkiej było więzienie ubowskie” (relacja). Alojzy Leszek Gzella pamięta z lat 50., że „tam na Krótką zawozi się aresztantów” (relacja). Wszystkie relacje są zebrane pod hasłem „Areszt UB przy ulicy Krótkiej 4”.
Przewodnik po Szlaku Pamięci Żołnierzy Wyklętych w Lublinie z 2015 r. przytacza relacje dwóch więźniów. B. Szucki, żołnierz NSZ zatrzymany w styczniu 1945 r., wspominał zwykłe piwnice w podwórku, w których „napchali tam kilkudziesięciu ludzi”, a po korytarzu chodził żołnierz z pepeszą. M. Śliwiński, przywieziony na Krótką w nocy 27 lipca 1950 r., opisał natychmiastowe przesłuchanie i bicie, po którym trafił do zatłoczonej celi w piwnicy.
W Archiwum IPN w Lublinie przechowywane są akta nieruchomości (sygn. IPN Lu 212/49) oraz fotografie siedzib i aresztów bezpieki z archiwum osobistego Bernarda Nowaka (IPN Lu 592/2).
Zabytek i miejsce pamięci
Piwnice kamienicy są od 2017 r. wpisane do rejestru zabytków jako miejsce upamiętniające wydarzenia historyczne. Zakres ochrony i historię wpisu opisuję na stronie głównej kamienicy.
Relacja świadka: Joachim Pokorny
Wyjątkowym świadectwem z tego okresu są wspomnienia Joachima Pokornego, niemieckiego jeńca wojennego, który od listopada 1945 r. do października 1948 r. pracował jako mechanik w warsztacie samochodowym WUBP, położonym po przekątnej od kamienicy, na rogu Jasnej i Wieniawskiej. Jeńcy mieszkali bez straży przy ul. Krótkiej, kilka domów od siedziby urzędu, i codziennie widzieli, co się przy niej dzieje.
J. Pokorny opisuje, jak uzbrojeni żołnierze i milicjanci prowadzili do budynku aresztowanych, pojedynczo i w grupach. Część z nich trafiała do piwnicy urzędu, która służyła jako więzienie dla przeciwników władzy, a część od razu na Zamek. Przed wyborami w styczniu 1947 r. aresztowania odbywały się prawie co noc. Zatrzymanych przywożono ciężarówkami na Krótką, przesłuchiwano, a wielu zostawało w areszcie. Według J. Pokornego chodziło najczęściej o inteligencję i ludzi lepiej sytuowanych.
Kilka miesięcy po wyborach jeńcom kazano wynieść z piwnic urzędu worki z kartami do głosowania i spalić je pod nadzorem funkcjonariuszy. J. Pokorny wspomina też, że zarządcy gospodarczy urzędu, którzy dobrze traktowali jeńców, sami po pewnym czasie trafiali „do piwnicy”. Pełne tłumaczenie wspomnień znajduje się na stronie Wspomnienia Joachima Pokornego z niewoli w Lublinie.
Wiadomości konserwatorskie
Budynek przy ul. Krótkiej 4 (aktualny adres: Krótka 4/Jasna 8) został wybudowany w 1938 r. z przeznaczeniem na cele mieszkalne. Od lipca /sierpnia 1944 r. w budynku mieściła się pierwsza na ziemiach polskich siedziba komunistycznego Resortu Bezpie czeństwa Publicznego (przekształconego później w Ministerstwo Bezpieczeństwa Pu blicznego), a następnie w latach 1945-1953 siedziba Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeń stwa Publicznego, po przeniesieniu jej z kamienicy przy ul. Krakowskie Przedmieście 53. W piwnicach znajdował się areszt śledczy, przez który „przeszło” kilka tysięcy osób, miedzy innymi związanych z niepodległościową konspiracją Delegatury Sil Zbrojnych, Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, Narodowych Sil Zbrojnych, Batalionów Chłopskich oraz Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Rę powojenną historie budynku poświad czają ślady pozostawione przez osoby represjonowane – napisy i znaki na jednej ze ścian korytarza piwnicznego, niezatarte przez opuszczający budynek resort bezpieczeństwa. Oprócz napisów i znaków zachowały się oryginalne drzwi do cel. W latach 1999 2001 piwnice kamienicy były przedmiotem badań prowadzonych przez Studenckie Koło Epigrafików UMCS Exploratio. Badania miały na celu zebranie i opracowanie napisów z pomieszczeń lubelskich aresztów, funkcjonujących w okresie od 1944 r. do 1953 r. Objęcie ochroną prawną w/w zabytków miało na celu zachowanie dla przyszłych pokoleń materialnych śladów zbrodni komunistycznych.