Projekt zabudowy ul. Nowotki w „Stolicy” z 1952 r.
Tekst omawia artykuł Stefana Rassalskiego „Projekt zabudowy ul. Nowotki”, opublikowany w „Stolicy” nr 3 (241) z 1 lutego 1952 r., s. 6–7. Rysunki i zdjęcia pochodzą z tej samej rozkładówki, a jej skan można pobrać w sekcji „Źródło”.
Numer z 1 lutego 1952 r.
Jest 1 lutego 1952 r. Tygodnik „Stolica”, który sam nazywa się ilustrowaną kroniką budowy Warszawy, kosztuje 1,05 zł. Na okładce czytelnik widzi zdjęcie agencji CAF: prace przygotowawcze wzdłuż ul. Marcelego Nowotki. Podpis obiecuje, że gdy zabudowa ulicy powstanie, do końca 1954 r. przybędzie w Warszawie 7000 izb mieszkalnych. Odsyła też do stron 6 i 7, gdzie czeka główny tekst numeru.
Rozkładówka robi wrażenie. Przez obie strony biegnie długi pasek z rysunkiem zachodniej pierzei ulicy, od niskiej zabudowy przy placu po wysoką linię bloków. Pod nim są widoki i perspektywy północnego i południowego wlotu ulicy, z wieżą przy placu-rondzie. Na dole zdjęcia makiety całego założenia, a z boku zdjęcie projektu łukowego prześwitu przy placu karo. Pośrodku, w ramce, tytuł: „Projekt zabudowy ul. Nowotki”. Tekst podpisał Stefan Rassalski.
Ulica na planie miasta
Autor zaczyna od tego, że zanim opowie o samych budynkach, chce pokazać ulicę na planie całej Warszawy. Prowadzi czytelnika palcem po mapie. Wszystko zaczyna się od przebicia Marszałkowskiej przez Ogród Saski w stronę Żoliborza. Nowa droga przeszła przez dawną, chaotyczną siatkę ulic północnej części miasta i dała Warszawie wielką arterię tranzytową z północy na południe.
S. Rassalski opisuje jej przebieg od samego początku: od szosy piaseczyńskiej na Służewcu, przez Puławską i pl. Unii Lubelskiej, Marszałkowską, łuk przez Ogród Saski, pl. Dzierżyńskiego, skośne wejście w ul. Nowotki przy al. Świerczewskiego, delikatny skręt na zachód przed wiaduktem żoliborskim, aż po pl. Komuny Paryskiej i dalej Słowackiego i Marymoncką na Bielany. Z tego wykresu wyciąga wniosek: to arteria, która przecina całe miasto prawie w linii prostej, tak jak Trasa W-Z w poprzek.
Wtedy pada obraz, który wraca w całym tekście. Ulica Nowotki to klamra, która spina dwie dawne trasy w jedną całość. Autor rozwija tę myśl. Arteria Służewiec-Bielany przechodzi przez dzielnice o różnym charakterze, ale jej środek, mniej więcej połowa długości od granic Mokotowa do Żoliborza, biegnie przez Śródmieście i powinien mieć jednolity wyraz. Na ten odcinek składają się MDM, Marszałkowska do Królewskiej i ulica Nowotki. Ta ostatnia jest najtrudniejsza, bo musi połączyć architekturę dawną, okolice pl. Dzierżyńskiego i Nowe Miasto, z nową, czyli z Muranowem i Żoliborzem. Jest więc klamrą także w sensie architektonicznym.
Skąd ten projekt
Następnie autor cofa się w czasie. Przebicie Marszałkowskiej na Żoliborz nastąpiło już w 1947 r. i po raz pierwszy połączyło bezpośrednio południe miasta z północą. Wkrótce po obu stronach przyszłej ulicy ruszyły budowy: Muranów na zachodzie, Nowe Miasto na wschodzie. Gdy oba osiedla zaczęły się do siebie zbliżać, a przy pl. Dzierżyńskiego zaczęto odbudowywać stare gmachy, trzeba było wreszcie ostatecznie ustalić linię ulicy i jej zabudowę.
Rozstrzygnął konkurs między pracowniami projektującymi oba osiedla. Wygrała pracownia Nowe Miasto, kierowana przez prof. Stanisława Brukalskiego, a projekt opracowały dwa zespoły. Pierwszym kierował inż. arch. Stanisław Szurmak, pracowały z nim architektki Anna Szurmak i Maria Dębska. Drugim kierowała inż. arch. Barbara Andrzejewska, z arch. Krystyną Jakimowicz.
Dwa kłopoty projektantów
Autor nie ukrywa, że zadanie było trudne. Pierwszy kłopot leżał pod ziemią. Ulica przecinała siatkę dawnych ulic, pod którymi zostały kanały i inne instalacje. Trzeba je było wykorzystać, a to w wielu miejscach wiązało projektantom ręce. Drugi kłopot dotyczył formy i skali. Nowe budynki miały z jednej strony pasować do zabytków w sąsiedztwie, a z drugiej łączyć się z osiedlem muranowskim. S. Rassalski od razu zastrzega, że nie chodzi o styl, tylko o skalę i wysokość, żeby cała dzielnica była mniej więcej jednorodna.
Potem zabiera czytelnika w przejażdżkę od Królewskiej w stronę Żoliborza i wylicza, co widać po drodze: na granicy Ogrodu Saskiego Pałac Błękitny, naprzeciw Pałac Mniszchów, przy pl. Dzierżyńskiego zespół dawnych gmachów bankowych, przy skrzyżowaniu z Trasą W-Z Pałac Radziwiłłów, dalej Arsenał i pałac Mostowskich, za którym mają stanąć nowe bloki. W oddali widać jeszcze Pałac Krasińskich i Pałac Paca. Wniosek jest prosty: to bardzo poważny zespół zabytków i wkomponowanie w niego nowych budynków to odpowiedzialne zadanie. Autor dodaje spostrzeżenie: po wyburzeniu ciasnej zabudowy czynszowej, która je kiedyś otaczała, prawie wszystkie te budynki znalazły się w zupełnie nowej sytuacji.
Plac-rondo przy pałacu Mostowskich
Teraz narracja zatrzymuje się przy najbliższym sąsiedzie nowej zabudowy, pałacu Mostowskich. Od jego północnej elewacji nowe budynki odsunięto daleko od ulicy i powstał w ten sposób plac-rondo o długości około 200 m, coś w rodzaju odpowiednika placu przed frontem pałacu. Autor podkreśla, że nie chodzi tylko o kompozycję. Pod placem ma się znaleźć stacja SKM, która obsłuży największe osiedle mieszkaniowe Warszawy, Muranów, i okoliczne dzielnice. Codziennie mają tędy przechodzić dziesiątki tysięcy ludzi, a duży plac ma ułatwić rozładowanie tego ruchu.
Bloki zamykające plac od zachodu mają w swojej formie podporządkować się klasycyzmowi pałacu i mieć, tak jak on, trzy kondygnacje. Za pałacem ulica Nowolipki przetnie ul. Nowotki i przejdzie w główną aleję parku Krasińskich, otwierając widok na pałac i pieszą drogę z Muranowa na Nowe Miasto. Tę samą rolę ma pełnić oś dwóch przeciwległych prześwitów, przy placu-rondzie i w budynku po drugiej stronie ulicy. Autor rysuje ten spacer: Dzielną, Świętojerską, przez Freta, w dół skarpy, za kościołem Dominikanów, aż na skwer nowomiejski, skąd widać Wisłę.

Ul. Nowotki, wlot południowy. Widok na plac-rondo z niską zabudową i wieżą, która daje początek wysokiej części zabudowy. Założenie urbanistyczne prof. S. Brukalskiego, niską zabudowę projektowała inż. arch. A. Szurmak, ścianę południową oraz wieżę inż. arch. B. Andrzejewska. „Stolica” nr 3, 1 lutego 1952 r.
Wieża i linia 8-kondygnacyjnych bloków
Budynki przy placu-rondzie mają łączyć niską zabudowę z wysoką, która ciągnie się dalej przez około 500 m. Plac załamuje się w stronę ulicy, a na styku z nią stoi 11-kondygnacyjna wieża. S. Rassalski widzi w niej początek wysokiej zabudowy i akcent dla całej ulicy. Za wieżą zaczyna się zwarta linia 8-kondygnacyjnych bloków.

Rysunek perspektywiczny południowego wlotu ul. Nowotki, rys. inż. arch. B. Andrzejewska. „Stolica” nr 3, 1 lutego 1952 r.

Akcent wysokościowy przy placu-rondzie, proj. arch. B. Andrzejewska i inż. arch. S. Szurmak. „Stolica” nr 3, 1 lutego 1952 r.
Plac w kształcie karo
W tym miejscu autor wraca do kanałów. To one zmusiły projektantów, by w jednym miejscu przełamać prostą linię zabudowy i rozchylić ją w trójkąt z dwoma łukowymi prześwitami nad kanałami. Żeby kompozycja się nie rozsypała, takie samo załamanie zrobiono po drugiej stronie, także z prześwitami. Tak powstał plac w kształcie karo. Prześwity mają według autora dwie role. Ozdobną, bo ich forma i skala podkreślają monumentalność elewacji, i praktyczną, bo otwierają widok na Muranów i Nowe Miasto i prowadzą pieszych prosto z jednego osiedla do drugiego. Plac karo leży na linii ul. Franciszkańskiej i ma być węzłem ruchu od Młynowa i Muranowa w stronę Nowego Miasta i w dół skarpy. Budynki w tej części są niższe niż przy rondzie, ale mają podobny detal i proporcje, żeby cała ulica miała wspólny charakter.

Łukowy prześwit przy placu-karo, nad linią przebiegu kanałów, proj. inż. arch. S. Szurmak. Zdjęcie: S. Łuczyński i Foto-Stolica. „Stolica” nr 3, 1 lutego 1952 r.
Światło
Potem pojawia się wątek, który autor sam przedstawia jako rzadko poruszany w prasie. Przeciwległe pierzeje mają różnić się profilami detali, bo słońce pada na nie pod innym kątem i z innego kierunku. Strona oświetlona krócej, tylko porannym słońcem, dostaje loggie, które ożywiają bryłę, a druga strona detal mniej wypukły. W druku obie strony nazwano zachodnimi, co jest oczywistą pomyłką, a zrealizowane budynki pokazują, że loggie dostała strona wschodnia. S. Rassalski tłumaczy, że jeśli projektant nie weźmie pod uwagę światła, nawet najpiękniejszy detal nie spełni swojej roli. Na ul. Nowotki ma to szczególne znaczenie, bo przy 70 m szerokości przechodzień widzi budynki w całej wysokości.
Koniec ulicy i widok na Stare Miasto
Narracja dochodzi do północnego końca. Zabudowa kończy się przy nowej ulicy, przedłużeniu Konwiktorskiej. Ten wylot zaprojektowano jako krótki odcinek niskiej, 3-kondygnacyjnej zabudowy z 2-kondygnacyjnymi dobudówkami. Autor wyjaśnia, że tak gwałtowne obniżenie ma powody widokowe i kompozycyjne: zabudowa ma pasować do pobliskiego kościoła Bonifratrów i nie zasłaniać patrzącym od Żoliborza wież Starego i Nowego Miasta.
Do tego samego wątku wraca później. Projektanci przestudiowali skarpę wiślaną i sprawdzili, jak zabudowa będzie wyglądać z wału nad Wisłą, położonego 6 m nad poziomem rzeki. Przy wysokości około 30 m bryły nowej ulicy nie wystają ponad panoramę Starego Miasta, więc znany widok najstarszej części Warszawy zostanie zachowany.

Ul. Nowotki, wlot północny, widok z wiaduktu żoliborskiego. Na pierwszym planie obniżona część wysokiej zabudowy, dalej wieża przy placu-rondzie, z lewej kościół Bonifratrów. Założenie urbanistyczne prof. S. Brukalskiego, ścianę północną projektował inż. arch. S. Szurmak. „Stolica” nr 3, 1 lutego 1952 r.
Sklepy, zieleń i przekrój ulicy
Następnie autor opisuje, czemu ulica ma służyć. Parter całego ciągu, razem z placem-rondem, przeznaczono na duże sklepy branżowe, kawiarnie i kina, a wyższe piętra na mieszkania. Dużą wagę przywiązuje do zieleni. Dwa stare ogrody, Saski i Krasińskich, ulica łączy w jeden ciąg. Teren między wiaduktem żoliborskim a końcem zabudowy, około pół kilometra, też ma być zielony: na wschodzie zejdzie po skarpie do parków kultury i wypoczynku, na zachodzie połączy się z zieleńcami Muranowa. Dzięki temu droga na Żoliborz poprowadzi przez niezabudowany pas zieleni, który oddzieli osiedle od dworca i torów.
Potem przekrój: 70 m szerokości podzielone na pięć pasów. Dwa boczne, po około 20 m, na chodniki, torowiska, trawniki i szpalery drzew. Środkiem dwie 9-metrowe jezdnie rozdzielone zieleńcem. Autor zaznacza, że zieleniec wypadnie dokładnie na linii ówczesnego torowiska tramwajowego, a wschodnia pierzeja stanie około 35 m od ówczesnego toru. Na zapleczu, od wschodu, ul. Wałowa przejmie dowóz towarów do sklepów, magazynów i części gospodarczej mieszkańców, odciążając główną ulicę.
Zakończenie: od gruzu do roku 1955
Na koniec S. Rassalski wraca na ziemię. Ulica Nowotki to teren, który we wrześniu poprzedniego roku odgruzowywały tysiące warszawiaków i który odgruzowuje się dalej. Równolegle powstają projekty, a rysunki pierwszego etapu, czyli placu-ronda, idą już na budowę. Fundamenty mają być zakładane wiosną 1952 r. Tekst kończy się obietnicą: w 1955 r. zobaczymy całą ulicę, choć jak każde warszawskie osiedle będzie rosła etapami. W pierwszych blokach będą już mieszkać ludzie, kolejne będą murowane i tynkowane, a przy ostatnich murarze dopiero zaczną fundamenty.
Ten sam numer: Muranów
W tym samym numerze „Stolicy” jest też reportaż „Postępy prac na Muranowie”. Wynika z niego, że plan na 1951 r. wykonano w całości, a w ostatnim kwartale oddano 9 bloków z ponad 1200 izbami, w tym w grudniu bloki 128, 129 i 133, wzniesione w zachodniej części ul. Nowotki. Przy ulicy stały więc już pierwsze budynki, choć były to bloki osiedla Muranów, a nie zabudowa alei z projektu S. Brukalskiego.
Źródło
Stefan Rassalski, „Projekt zabudowy ul. Nowotki”, „Stolica” nr 3 (241), rok VII, 1 lutego 1952 r., s. 6-7. Rysunki perspektywiczne: inż. arch. B. Andrzejewska. W tym samym numerze: zdjęcie na okładce (fot. CAF) i reportaż „Postępy prac na Muranowie”.
Materiał źródłowy: Skan stron 6 i 7 „Stolicy” z artykułem (PDF, 1,6 MB).


