Filia kancelarii przy Andersa 21
Klientów z Warszawy przyjmujemy, po wcześniejszym umówieniu, w filii przy ul. gen. Władysława Andersa 21/62, na rogu ul. Anielewicza. Budynek stoi przy dawnej ul. Nowotki, nazywanej „północną MDM”. W jego parterze działa Biblioteka Publiczna, zaplanowana w tym miejscu już w projekcie z 1954 r.
Ulica powstała po wojnie na gruzach getta, w miejscu dawnych Nalewek, jako przedłużenie Marszałkowskiej na Żoliborz. Do 1990 r. nosiła imię Marcelego Nowotki. Jej zabudowę zaprojektował zespół prof. Stanisława Brukalskiego, a budowa trwała od przełomu 1952 i 1953 r. do przełomu 1955 i 1956 r. Część planów nigdy nie powstała, m.in. stacja metra przy pałacu Mostowskich, wieża przy skrzyżowaniu z Anielewicza i dwa kina.
Poniżej zebrałem to, co udało mi się ustalić o budynku, o tym, co stało w tym miejscu przed wojną, i o samej ulicy. Dłuższe teksty, w tym przedruki artykułów z prasy lat 50., są na osobnych stronach, do których prowadzą kafelki niżej.
Budynek: architekci, budowa, ochrona
Nasz budynek stoi w północno-zachodnim narożniku skrzyżowania Andersa, Anielewicza i Świętojerskiej. Tworzą go cztery połączone części: Anielewicza 2 oraz Andersa 21, 21a i 21b. Zaprojektowała go pracownia „Nowe Miasto” w biurze Miastoprojekt-Stolica pod kierunkiem Stanisława Brukalskiego oraz małżeństwa Danuty Anny i Stanisława Szurmaków. W serwisie Stowarzyszenia Architektów Polskich Archimemory znalazłem biogram Danuty Anny Szurmak (1922–2004), w którym w wykazie prac jest „budynek mieszkalny, ul. Anielewicza 2, Warszawa”, zaprojektowany przed 1956 r. wspólnie ze S. Brukalskim i mężem.
Zdjęcia z 1956 r. pokazują budynek w budowie (Fotopolska). Według danych miejskich Anielewicza 2 oddano w 1956 r., Andersa 21 w 1957 r., 21a w 1958 r., a 21b w 1960 r. Budynek różni się od starszych kamienic przy ulicy: po odejściu od socrealizmu w połowie lat 50. zrezygnowano z planowanego klasycyzującego wystroju i elewacje gładko otynkowano.
Biblioteka w parterze działa od 1958 r. Dziś są to Wypożyczalnia dla Dorosłych i Młodzieży nr 53 (strona biblioteki), Wypożyczalnia nr 74 i Biblioteka dla Dzieci i Młodzieży nr 10. W 1971 r. przy Anielewicza 2 działał też zakład odzieżowy „Apis” Stołecznych Zakładów Wyrobów Konfekcyjnych (zdjęcie z NAC w Fotopolsce).
Budynek jest dziś chroniony. W miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego Muranowa z 21 września 2023 r. Rada m.st. Warszawy objęła ochroną zabudowę ul. Andersa ujętą w gminnej ewidencji zabytków. Na liście chronionych budynków są imiennie domy przy Anielewicza 2 oraz Andersa 21 i 21a. Plan nakazuje zachować detal elewacji i zakazuje docieplania budynków od zewnątrz.
Co stało tu przed wojną
Architekt Guy Shachar nałożył w 2014 r. przedwojenny plan Warszawy na dzisiejszy i ustalił, że dawne skrzyżowanie Nalewek, Franciszkańskiej i Gęsiej wypada na dzisiejszej ulicy Andersa, przy Anielewicza. Zauważył też, że w miejscu kamienicy Nalewki 31 stoi dziś duży budynek, jedyny w okolicy niezbudowany w stylu socrealistycznym (G. Shachar). Ten opis pasuje do naszego budynku. Najpewniej stoi on więc na miejscu narożnej kamienicy Trottera (Nalewki 31 / Gęsia 2) oraz sąsiednich domów Nalewki 33 i 35.
W bazie miejsc warszawskiego getta prowadzonej przez Centrum Badań nad Zagładą Żydów odnalazłem kilka wzmianek o tych adresach. Przy Gęsiej 2 był sklep z tkaninami i biuro pralni „Pospiech”. Pod Nalewkami 31 działała kawiarnia, którą 15 lipca 1942 r. odwiedził prezes Judenratu Adam Czerniaków i postanowił urządzić tam zakład dla dzieci ulicy (getto.pl). Osiem dni później, gdy rozpoczęły się deportacje, odebrał sobie życie. Pod Nalewkami 35 działała fabryka cukierków (getto.pl).
Pierwszego dnia powstania w getcie, 19 kwietnia 1943 r., walki toczyły się dokładnie w tym miejscu. Bojownicy zaatakowali niemiecką kolumnę na skrzyżowaniu Nalewek i Gęsiej, a kalendarium Muzeum POLIN podaje, że silny opór napotkali Niemcy przy Nalewkach 33. Władka Meed wspominała, że powstańcy przywitali ich tam „deszczem kul” z okien i bramy (getto.pl). Po upadku powstania Niemcy zrównali dzielnicę z ziemią, a kamienice przy Nalewkach i Gęsiej rozebrali w latach 1943–1944 więźniowie obozu KL Warschau, czyli Gęsiówki, który mieścił się około 300 m dalej, przy Gęsiej 24.
Historia ulicy
Budowa nowej arterii ruszyła w grudniu 1946 r. Ulicę przebito przez gruzy getta, z udziałem Jugosłowiańskiej Ochotniczej Brygady Pracy. Nazywano ją Nowomarszałkowską. 15 listopada 1947 r. przejechał nią pierwszy tramwaj linii 15, a tygodnik „Stolica” przez cały 1948 r. relacjonował budowę jezdni. Uchwałą Rady Narodowej z 23 marca 1950 r. ulica dostała imię Marcelego Nowotki, a 6 listopada 1990 r. generała Władysława Andersa. Pod ulicą biegnie pierwsza linia metra, a planowana stacja Muranów nie powstała. Szczegóły, daty i listę obiektów przy ulicy zebrałem na stronie o ulicy Andersa w Wikipedii.
Najnowszy rozdział to przebudowa z lat 2024–2025, gdy Zarząd Dróg Miejskich wybudował przy ulicy drogę dla rowerów, chroniąc przy tym szpalery drzew posadzonych w latach 50. Opisuję to na stronie o przebudowie ZDM.
Materiały o historii ulicy
Historię ulicy opisujemy szczegółowo na osobnych stronach, każdą na podstawie innego źródła, w kolejności chronologicznej. Będziemy je uzupełniać o kolejne odnalezione materiały.
Stolica, 1951
Zabudowa ulicy Nowotki
Ulica jeszcze w gruzach: kolejka do wywozu gruzu i plany na 10 tys. mieszkańców. Pełny tekst reportażu.
Trybuna Ludu, 1951
„Jest rok 1955”
Reportaż z pracowni prof. S. Brukalskiego i wizja gotowej ulicy: metro przy pałacu Mostowskich, zieleń i wielkomiejskie sklepy.
Stolica, 1952
Projekt zabudowy ul. Nowotki
Plac-rondo, wieża, plac karo i łukowe prześwity. Najdokładniejszy opis projektu sprzed budowy.
Trybuna Ludu, 1953
Aleja Nowotki – nowoczesna arteria
Okrąglak, księgarnie, kino na 1200 miejsc i rysunek gotowej alei sprzed budowy.
Stolica, 1953
Aleja Nowotki i Muranów
Skala inwestycji, nowy przekrój ulicy, początek budowy okrąglaka i krytyczny reportaż z Muranowa.
Stolica, 1953
Okrąglak i osiedle przy Nowotki
Spór o formę okrąglaka, nazwiska projektantów i zdjęcia z budowy. Pełny tekst Z. K.
Stolica, 1954
Monumentalna obudowa alei Nowotki
Plac budowy jesienią 1954 r., restauracja z dansingiem, biblioteka, dwa kina, które nie powstały, i ambasada Chin.
Kronika Warszawy, 2018
Północna MDM
Pełna historia ulicy według Andrzeja Skalimowskiego: od gruzów getta, przez codzienność na „Nowotkach”, po rewitalizację.
Wikipedia
Przebieg, daty i obiekty
Oś czasu od 1946 r. do dziś: Nowomarszałkowska, Nowotki, Andersa, metro i najważniejsze obiekty przy ulicy.
ZDM, 2024
Rowerem do nowego centrum
Najnowszy rozdział: droga dla rowerów, nowe sygnalizacje i ochrona muranowskich szpalerów drzew.
Zarząd Zieleni, 2026
Park kieszonkowy przy Andersa
Żwirowisko po dawnym parkingu zmienia się w park: historia terenu, projekt z budżetu obywatelskiego i plany na 2027 r.
Ilustracje pochodzą z prasy z lat 1951-1954 i z serwisu fotopolska.eu. Autorów i źródła podajemy przy każdym materiale.
Źródła
- Archimemory (SARP): Danuta Anna Szurmak
- Uchwała nr LXXXVIII/2871/2023 Rady m.st. Warszawy w sprawie MPZP Muranowa – część wschodnia I
- Biblioteka Publiczna w Dzielnicy Śródmieście: Wypożyczalnia nr 53
- Fotopolska: Anielewicza 2
- G. Shachar, Warsaw Muranow urban renewal: cz. 1, cz. 3, 2014
- Centrum Badań nad Zagładą Żydów, baza miejsc getta: Nalewki 31, Nalewki 33, Nalewki 35, Gęsia 2
- Muzeum POLIN, kalendarium powstania w getcie warszawskim
- J. Zieliński, „Urbanistyka i architektura (1949–1956). Realizm socjalistyczny w Warszawie”, Fundacja Hereditas 2009