Fundacja rodzinna: co to jest i jak ją założyć krok po kroku
Fundacja rodzinna co to jest? To osoba prawna, której fundator przekazuje majątek, aby zarządzała nim i wypłacała z niego świadczenia wskazanym osobom, najczęściej członkom rodziny. Od tej chwili majątek należy do fundacji, a nie do fundatora, dlatego po jego śmierci nie jest dzielony między spadkobierców. Kto i jakie świadczenia otrzymuje, określa statut. W Polsce fundacje rodzinne działają od 22 maja 2023 r. i coraz częściej wybierają je przedsiębiorcy, którzy chcą przekazać firmę następnemu pokoleniu.
W tym poradniku wyjaśniamy, dla kogo jest fundacja rodzinna, kto może ją założyć, co powinien zawierać statut i jak wygląda rejestracja. Opisujemy też błędy, które najczęściej widzimy w praktyce. Jeżeli planujesz założenie fundacji, sprawdź, jak pomagamy w ramach usługi fundacja rodzinna i sukcesja.
Fundacja rodzinna: co to jest i czemu służy
Fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia i zarządzania nim w interesie beneficjentów. Podstawą jej działania jest ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej. Fundacja ma własny majątek, własne organy i własny wpis w rejestrze. Majątek wniesiony przez fundatora przestaje więc należeć do niego i staje się majątkiem fundacji.
W praktyce fundacja rodzinna służy przede wszystkim trzem celom. Po pierwsze, pozwala utrzymać majątek w całości po śmierci założyciela. Majątek nie jest dzielony między spadkobierców, ponieważ należy do fundacji. Po drugie, ułatwia sukcesję firmy. Fundacja może mieć udziały lub akcje w spółkach, a jej zarząd wykonuje prawa z tych udziałów. Po trzecie, zapewnia rodzinie regularne świadczenia według zasad ustalonych z góry w statucie.
Fundacja nie może jednak prowadzić dowolnej działalności gospodarczej. Ustawa dopuszcza tylko określone rodzaje działalności. Należą do nich między innymi zbywanie mienia, najem i dzierżawa, udział w spółkach oraz inwestowanie w papiery wartościowe. Fundacja może też udzielać pożyczek beneficjentom oraz spółkom, w których ma udziały. Działalność poza tym katalogiem wiąże się z niekorzystnymi skutkami podatkowymi.
Dla kogo jest fundacja rodzinna
Fundacja rodzinna jest przede wszystkim dla przedsiębiorców i rodzin, które mają majątek do przekazania kolejnemu pokoleniu i chcą, żeby nie rozproszył się po śmierci założyciela. Najczęściej zakładają ją właściciele udziałów lub akcji w spółkach rodzinnych, osoby z nieruchomościami na wynajem oraz osoby inwestujące w papiery wartościowe. To rodzaje majątku, którymi fundacja może zarządzać w ramach dozwolonej działalności.
Fundacja nie jest jednak rozwiązaniem dla każdego. Fundusz założycielski musi wynosić co najmniej 100 000 zł, a założenie i prowadzenie fundacji wiąże się z kosztami notariusza, sądu, księgowości i audytu, który trzeba przeprowadzić co najmniej raz na cztery lata. Fundacja nie pasuje też wprost do firmy prowadzonej jako jednoosobowa działalność, bo nie może sama prowadzić typowej działalności operacyjnej. W takiej sytuacji zwykle trzeba najpierw przekształcić firmę w spółkę.
Dlatego zanim przygotujemy statut, sprawdzamy z fundatorem, czy fundacja da mu to, czego oczekuje, czy lepszy będzie testament, darowizna albo spółka rodzinna.
Kto może założyć fundację rodzinną i kto jest beneficjentem
Fundację rodzinną może założyć wyłącznie osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych. Spółka ani inna osoba prawna nie założy więc fundacji rodzinnej. Fundatorów może być kilku, na przykład małżonkowie albo rodzeństwo prowadzące wspólny biznes. Fundację ustanowioną w testamencie może jednak utworzyć tylko jeden fundator. W takiej sytuacji statut powinien jasno określać, jak fundatorzy podejmują decyzje.
Beneficjentem może być osoba fizyczna albo organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego. Najczęściej beneficjentami są małżonek, dzieci i wnuki fundatora. Co ważne, beneficjentem może być również sam fundator. Dzięki temu założyciel nadal korzysta z majątku, który przekazał fundacji.
Statut wskazuje beneficjentów z imienia i nazwiska albo określa sposób ich ustalenia. Przykładowo może przewidywać, że beneficjentami będą wszyscy zstępni fundatora. Statut określa też, jakie świadczenia przysługują poszczególnym osobom. Może również uzależnić świadczenie od warunku, na przykład od ukończenia studiów. Warto pamiętać, że beneficjent nie jest właścicielem majątku fundacji. Ma jedynie prawo do świadczeń przewidzianych w statucie.
Statut fundacji rodzinnej i jego najważniejsze zapisy
Statut jest najważniejszym dokumentem fundacji. Fundator sporządza go w formie aktu notarialnego. Ustawa wymaga, aby statut określał między innymi:
- nazwę i siedzibę fundacji;
- cel fundacji;
- beneficjentów albo sposób ich ustalenia;
- organy fundacji i zasady ich powoływania.
Najwięcej pracy wymagają jednak zapisy dodatkowe. To one decydują, czy fundacja będzie sprawnie działać przez kolejne dziesięciolecia. Dlatego zwracamy szczególną uwagę na:
- uprawnienia, które fundator zachowuje za życia;
- zasady wypłaty świadczeń i ich wysokość;
- sposób rozwiązywania sporów w rodzinie;
- sytuację po śmierci fundatora;
- warunki zmiany statutu i rozwiązania fundacji.
Statut z ogólnego wzoru rzadko pasuje do konkretnej rodziny. Każda rodzina ma inną strukturę, inne relacje i inny majątek. Z tego powodu statut przygotowujemy zawsze po rozmowie z fundatorem i analizie jego majątku.
Zastanawiasz się, czy fundacja rodzinna to dobre rozwiązanie dla Twojej rodziny? Sprawdź, jak pomagamy w ramach usługi fundacja rodzinna i sukcesja.
Kto zarządza majątkiem fundacji
Fundacja rodzinna ma trzy organy. Są to zarząd, zgromadzenie beneficjentów i rada nadzorcza.
Zarząd prowadzi sprawy fundacji i reprezentuje ją na zewnątrz. Członkiem zarządu może zostać fundator, beneficjent albo osoba spoza rodziny. W praktyce fundator często sam zasiada w zarządzie, dzięki czemu nadal kontroluje majątek. Statut powinien jednak wskazywać, kto zastąpi fundatora w razie jego śmierci lub choroby.
Zgromadzenie beneficjentów jest organem obowiązkowym. Tworzą je ci beneficjenci, którym statut przyznał prawo udziału w zgromadzeniu. Do jego zadań należy między innymi zatwierdzanie sprawozdania finansowego fundacji.
Rada nadzorcza kontroluje zarząd. Co do zasady jest organem fakultatywnym. Staje się jednak obowiązkowa, gdy fundacja ma więcej niż 25 beneficjentów. Rada bywa przydatna także w mniejszych rodzinach. Pozwala bowiem nadzorować zarząd złożony z osób spoza rodziny.
Jak założyć fundację rodzinną krok po kroku
Zakładanie fundacji składa się z kilku etapów. Opisujemy je w kolejności, w jakiej zwykle przebiegają w praktyce.
- Analiza majątku i celów. Najpierw ustalamy, jaki majątek ma trafić do fundacji i komu fundacja ma służyć. Sprawdzamy też, czy fundacja jest dla danej rodziny najlepszym rozwiązaniem.
- Projekt statutu. Na podstawie analizy przygotowujemy statut. Omawiamy go z fundatorem, a często także z rodziną.
- Akt założycielski albo testament. Fundator tworzy fundację w akcie założycielskim albo w testamencie. Oba dokumenty wymagają formy aktu notarialnego.
- Spis mienia. Fundator sporządza spis mienia, które przekazuje fundacji. Spis wskazuje także wartość tego mienia.
- Fundusz założycielski. Fundusz założycielski musi wynosić co najmniej 100 000 zł. Fundator pokrywa go mieniem wskazanym w spisie. Jeżeli fundator tworzy fundację w akcie założycielskim, wnosi fundusz przed wpisem do rejestru. Przy fundacji ustanowionej w testamencie fundusz trzeba wnieść w ciągu dwóch lat od wpisu.
- Powołanie zarządu. Fundator powołuje pierwszy zarząd zgodnie ze statutem.
- Wniosek o wpis do rejestru. Rejestr fundacji rodzinnych prowadzi Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. To jeden sąd dla całej Polski, także dla fundacji z Lublina.
- Wpis do rejestru. Fundacja uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu. Od tego momentu działa w pełni i może przyjmować kolejny majątek. Sąd może też odmówić wpisu, o czym piszemy w poradzie o odmowie rejestracji fundacji rodzinnej.
Terminy wniesienia funduszu założycielskiego określa art. 21 ustawy o fundacji rodzinnej.
Do powstania fundacji rodzinnej jest wymagane:
(…)
5) wniesienie funduszu założycielskiego przed wpisaniem do rejestru fundacji rodzinnych w przypadku ustanowienia fundacji rodzinnej w akcie założycielskim albo wniesienie funduszu założycielskiego w terminie dwóch lat od dnia wpisania fundacji rodzinnej do rejestru fundacji rodzinnych w przypadku ustanowienia fundacji rodzinnej w testamencie;
(…)
Najwięcej czasu zajmuje zwykle przygotowanie statutu i uporządkowanie majątku. Dlatego warto zacząć od analizy, a nie od wizyty u notariusza.
Najczęstsze błędy przy zakładaniu fundacji rodzinnej
W naszej praktyce powtarza się kilka błędów. Warto je znać przed podpisaniem aktu.
- Statut z gotowego wzoru. Wzór nie uwzględnia sytuacji rodziny ani rodzaju majątku. Problemy ujawniają się zwykle dopiero po śmierci fundatora.
- Jednoosobowa działalność bez przekształcenia. Fundacja nie może sama prowadzić typowej działalności operacyjnej. Często trzeba najpierw przekształcić firmę w spółkę.
- Korzystanie z majątku bez dokumentów. Fundator często dalej mieszka w domu wniesionym do fundacji. Takie korzystanie wymaga jednak odpowiedniej podstawy prawnej. Więcej piszemy o tym w poradzie o korzystaniu z nieruchomości w fundacji rodzinnej.
- Pominięcie zachowku. Majątek wniesiony do fundacji może zostać doliczony do spadku przy obliczaniu zachowku. Uprawniony może wtedy żądać zapłaty także od fundacji. Warto to zaplanować wcześniej, na przykład przez umowę o zrzeczenie się dziedziczenia.
- Działalność poza dozwolonym katalogiem. Fundacja, która wykracza poza ten katalog, traci w tym zakresie korzyści podatkowe. Zasady opisujemy w poradzie o opodatkowaniu fundacji rodzinnej.
Najczęściej zadawane pytania
Czym fundacja rodzinna różni się od zwykłej fundacji?
Zwykła fundacja realizuje cele społecznie lub gospodarczo użyteczne, na przykład naukowe albo charytatywne. Fundacja rodzinna działa natomiast w interesie beneficjentów, najczęściej członków rodziny fundatora. Obie mają osobowość prawną, ale podlegają innym ustawom i są wpisywane do innych rejestrów.
Czy fundator traci kontrolę nad majątkiem?
Formalnie majątek należy do fundacji, a nie do fundatora. Fundator może jednak zachować na niego wpływ. Może zasiadać w zarządzie, być beneficjentem i zastrzec sobie w statucie określone uprawnienia.
Czy fundacja rodzinna chroni majątek przed wierzycielami?
Majątek fundacji jest odrębny od majątku fundatora, ale ochrona nie jest pełna. Fundacja odpowiada solidarnie z fundatorem za jego długi powstałe przed jej ustanowieniem, w tym alimentacyjne, do wartości wniesionego mienia. Za alimenty powstałe później fundacja także odpowiada, a egzekucję z jej majątku można prowadzić, gdy egzekucja od fundatora okaże się bezskuteczna. Wierzyciele mogą też próbować podważyć wniesienie majątku skargą pauliańską.
Czy można założyć fundację rodzinną w Lublinie?
Tak. Siedziba fundacji może znajdować się w Lublinie, a akt notarialny można podpisać u lubelskiego notariusza. Wpisu do rejestru dokonuje jednak zawsze Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Pomagamy fundatorom z Lublina i regionu na każdym etapie.
Kto może założyć fundację rodzinną?
Fundację rodzinną może założyć tylko osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych, czyli w praktyce pełnoletnia osoba, która nie jest ubezwłasnowolniona. Spółka ani inna osoba prawna nie może być fundatorem. Fundatorów może być kilku, ale fundację ustanowioną w testamencie tworzy tylko jeden.
Stan prawny na 31.10.2026 r.