Aleja Nowotki i Muranów w „Stolicy” z 1953 r.
Rok po publikacji projektu, w numerze 7 (269) z 15 lutego 1953 r., tygodnik „Stolica” wrócił do tematu. Ukazały się dwa teksty: krótki artykuł „Aleja Nowotki, północne przedłużenie Marszałkowskiej”, podpisany D. P., z planem zabudowy i zdjęciami makiety, oraz reportaż „Muranów w 90 procentach zamieszkały”, podpisany M. S. Pierwszy pokazuje, jak zmienił się projekt alei, drugi opisuje sąsiednie osiedle, które powstawało równolegle.
Aleja między dwoma światami
Artykuł zaczyna od położenia ulicy. Aleja Nowotki biegnie między dwoma zupełnie różnymi zespołami: nowoczesnym Muranowem oraz Starym i Nowym Miastem, odbudowywanymi według dawnych wzorów. Zabudowa alei musiała więc pasować do obu. Dlatego około dwóch lat wcześniej zorganizowano wewnętrzny konkurs między pracownią prof. Bohdana Lacherta, projektanta Muranowa, a pracownią prof. Stanisława Brukalskiego, projektanta Nowego Miasta. Wygrała pracownia S. Brukalskiego. Jako autorów architektury i urbanistyki artykuł wymienia Barbarę Andrzejewską oraz Annę i Stanisława Szurmaków.
Skala inwestycji
Wzdłuż ulicy i na jej zapleczu, od pl. Dzierżyńskiego do wiaduktu żoliborskiego, miały stanąć bloki o 5 do 7 piętrach i wysokości ponad 30 m, o łącznej kubaturze około 900 tys. m³. Zespół, choć połączony z Muranowem i Nowym Miastem, miał tworzyć odrębną całość architektoniczną: około 9 tys. izb dla około 15 tys. mieszkańców. W parterach zaplanowano około 110 sklepów, punktów usługowych i lokali gastronomicznych, a do tego żłobki, przedszkola, świetlice osiedlowe i kina. Elewacje miały być wykończone szlachetnymi tynkami, ceramiką i kamieniem, z ozdobnymi portykami i prześwitami.
Nowy przekrój ulicy
Plan z 1953 r. różnił się od opisanego rok wcześniej. Aleja miała zostać znacznie poszerzona, ale do 66 m, a nie 70 m. Po obu stronach przewidziano chodniki po 18 m. Aleja miała dostać drugą, 9-metrową jezdnię po stronie wschodniej, a między jezdniami 12-metrowy pas zieleni i krzewów.
Podziemie i nowe ulice
Cała zabudowa Muranowa została zniszczona w czasie wojny, ale w dużej części przetrwała podziemna sieć wodociągowa i kanalizacyjna. Przy budowie zespołu przy al. Nowotki zamierzano ją w dużym stopniu zaadaptować. Inaczej było z układem ulic. Żeby połączyć nowoczesny Muranów z zabytkowym Nowym Miastem, częściowo zmieniono ich przebieg. Oprócz samej alei, której przed wojną nie było, miały powstać nowe ulice: od wiaduktu żoliborskiego w stronę Muranowa do dawnych Koszar Stanisławowskich i od wiaduktu do pl. Krasińskich, a na zapleczu budynków drogi dla transportu.
Rondo już w budowie
Dla powiązania dawnego układu ulic z nowym zaprojektowano kompleks budynków w kształcie ronda. Jego budowę po zachodniej stronie alei już rozpoczęto. Rondo miało być niższe od pozostałych budynków dzielnicy, żeby pasowało do pobliskiego Arsenału i pałacu Mostowskich, i pod tym kątem opracowano też jego architekturę. Budowa całej alei już ruszyła. Pierwsi lokatorzy mieli się wprowadzić na początku 1954 r., a do końca planu sześcioletniego w nowym zespole miało mieszkać około 10 tys. osób. Roboty prowadziło muranowskie Zjednoczenie Budownictwa Miejskiego Warszawa-2.

Makieta zespołu budynków w kształcie ronda, zaplanowanego dla powiązania dawnego układu komunikacyjnego ulic z nowym. Zdjęcia W. Piotrowski. „Stolica” nr 7, 15 lutego 1953 r.
Reportaż: Muranów w 90 procentach zamieszkały
Drugi tekst opisuje Muranów, osiedle ograniczone ulicami Świerczewskiego, Nowotki, Dzielną i Żelazną, zamieszkałe już w ponad 90 procentach. Do ukończenia zostały żłobek, szkoła podstawowa, budynek z kinem, kawiarnią i restauracją przy ul. Nowotki oraz dziesięć domów mieszkalnych. Potem trzeba było jeszcze uporządkować teren, założyć trawniki, drogi, chodniki i sieć hydrantów. Autor krytykuje, że po dwóch i pół roku mieszkańcy wciąż brnęli przez błoto i wspinali się po pryzmach piasku, a przechodnie wpadali do dołów z wapnem.
Reportaż opisuje też niezwykły teren budowy. Muranów wyrósł na pogorzelisku dzielnicy zburzonej do fundamentów. Architekt wykorzystał nierówności po zniszczonych budynkach, tworząc skarpy, schodki, przejścia i prześwity. Autor pyta jednak, czy nie lepiej było po prostu usunąć gruz. Pierwsze lata pokazały, że gruz nie nadaje się na podbudowę, bo nasiąka wodą i przewodzi zimno, więc przy kolejnych budynkach zaczęto go wywozić. Według reportażu pierwotnie Muranów miał mieć elewacje z surowej cegły, które miały go wyróżniać. Elewacje z gruzobetonu nie chroniły jednak przed mrozem i trzeba je było otynkować, co zaplanowano na 1954 r.
Autor wspomina, że Muranów był jedną z pierwszych prób realizmu socjalistycznego w rozumieniu projektanta, prof. Lacherta, i spotkał się z ostrą krytyką, ale uważa, że ostateczną ocenę trzeba odłożyć do ukończenia dzielnicy. Na koniec pisze o naradach robotników i kierownictwa budowy, które zobowiązały się oddawać kolejne budynki bez usterek, oraz o ekipach usuwających niedoróbki w już zamieszkałych blokach.

Na Muranowie pozostały jeszcze do wykończenia: żłobek, szkoła podstawowa, kino dwusalowe, kawiarnia, restauracja i dziesięć domów. Fot. J. Smogorzewski. „Stolica” nr 7, 15 lutego 1953 r.
Pełne teksty artykułów
Pełne teksty obu artykułów ze „Stolicy” nr 7 (269) z 15 lutego 1953 r., przepisane z oryginału.
Aleja Nowotki – północne przedłużenie Marszałkowskiej
Aleja Nowotki przebiega między dwoma różnymi zespołami mieszkaniowymi: nowoczesnym Muranowem i zabytkowymi dzielnicami rekonstruowanymi według dawnych wzorów: Starym i Nowym Miastem. Należało więc tak zaplanować obudowę al. Nowotki, by harmonizowała z obu sąsiednimi zespołami.
Zorganizowano przed dwoma laty wewnętrzny konkurs między pracownią architektoniczną projektanta Muranowa – prof. Lacherta i projektanta Nowego Miasta – prof. Brukalskiego. W wyniku tego konkursu przygotowanie projektów zabudowy ulicy Nowotki zlecono pracowni prof. St. Brukalskiego.
Wzdłuż ulicy Nowotki i na jej zapleczu – od pl. Dzierżyńskiego do Wiaduktu Żoliborskiego staną bloki mieszkalne o 5–7 piętrach. Wysokość zabudowy sięgnie ponad 30 metrów. Łączna kubatura zespołu wyniesie ok. 900 tys. m sześc. Zespół ten – aczkolwiek połączony z Muranowem i Nowym Miastem – stanowić będzie odrębną jednostkę architektoniczną. Przewiduje się liczbę mieszkańców na ok. 15 tys., a ilość izb na ok. 9 tys. Na parterach domów wzdłuż al. Nowotki usytuowano lokale sklepowe, punkty usługowe, zakłady zbiorowego żywienia itp. Ogółem w zespole przy al. Nowotki czynnych będzie ok. 110 tego rodzaju placówek. Ponadto zaplanowano szereg placówek o charakterze socjalnym – jak żłobki, przedszkola, świetlice osiedlowe, kina itp.
Z zewnątrz bloki otrzymają elewacje ze szlachetnych tynków, ceramiki oraz kamienia. Architekturę obiektów wzbogacą ozdobne portyki, prześwity itp. Aleja Nowotki – według zatwierdzonych planów – zostanie znacznie poszerzona. Przewidziano ogólną szerokość na 66 metrów. Po obydwu stronach powstaną chodniki po 18 metrów. Aleja otrzyma też drugą jezdnię – po stronie wschodniej – o szerokości 9 m. Pomiędzy jezdniami komunikacyjnymi powstanie 12 metrowy pas zieleni i krzewów.
W czasie działań wojennych uległa zniszczeniu cała zabudowa Muranowa. Jednakże w znacznym stopniu zachowała się podziemna sieć wodociągowa i kanalizacyjna. Przy budowie zespołu mieszkaniowego przy al. Nowotki zostanie ona w poważnym zakresie adaptowana i zachowana. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja z układem ulic. Konieczność powiązania nowoczesnego Muranowa z zabytkowym Nowym Miastem skłoniła projektantów do częściowej zmiany linii ulic. Prócz nie istniejącej przed wojną al. Nowotki powstaną jeszcze inne nowe ulice, od wylotu wiaduktu żoliborskiego w stronę Muranowa do dawnych Koszar Stanisławowskich i od wiaduktu do pl. Krasińskich. Również na zapleczu budynków, stojących przy al. Nowotki, powstaną trakty komunikacyjne dla potrzeb transportowych tego zespołu.
Dla powiązania dawnego układu komunikacyjnego ulic z nowym projektanci zaplanowali wzniesienie kompleksu zabudowań w kształcie ronda. Dzięki takiemu rozwiązaniu połączy się całość zespołu w harmonijną zabudowę. Wznoszenie „ronda”, które powstanie po zachodniej stronie al. Nowotki, już rozpoczęto. Kompleks ten będzie jednak niższy od pozostałych obiektów dzielnicy. Ma to na względzie powiązanie całego zespołu z niedalekimi budynkami zabytkowymi – z Arsenałem i pałacem Mostowskich. Również i architektura „ronda” opracowana została pod kątem powiązania z tymi zabytkami.
Budowę nowej al. Nowotki już rozpoczęto. Pierwsi lokatorzy wprowadzą się tam na początku 1954 roku. Do końca Planu 6-letniego w nowym zespole będzie już mieszkało ok. 10 tys. osób.
Roboty prowadzi muranowskie Zjednoczenie Budownictwa Miejskiego Warszawa 2-BOR. Architekturę i urbanistykę al. Nowotki opracowali inżynierowie: Barbara Andrzejewska oraz Anna i Stanisław Szurmakowie.
D. P.
Podpisy pod ilustracjami: Zasadniczy plan zabudowy alei M. Nowotki. Fragment reprodukowanej poniżej makiety. Dla powiązania dawnego układu komunikacyjnego ulic z nowym, projektanci zaplanowali wzniesienie kompleksu zabudowań w kształcie ronda. Zdjęcia W. Piotrowski.
Muranów w 90 procentach zamieszkały
Muranów, dzielnica zamknięta ulicami Świerczewskiego, Nowotki, Dzielną i Żelazną, jest już zamieszkały przeszło w 90 proc. Do ostatecznego ukończenia przewidzianych w tej dzielnicy budowli pozostały jeszcze: żłobek, szkoła podstawowa, gmach mieszczący kino, kawiarnię i restaurację przy ul. Nowotki oraz dziesięć budynków mieszkalnych. Będą one ukończone w roku bieżącym.
Czy to znaczy, że po ukończeniu tych domów dzielnica Muranowska będzie już „zapięta na ostatni guzik”? Pozostanie jeszcze uporządkowanie terenów, założenie trawników, dróg, chodników, sieci hydrantowej. Jednym słowem doprowadzenie do tego, żeby Muranów wreszcie przestał być „placem budowlanym”, żeby jego mieszkańcy przestali się wspinać po górach piasku budowlanego, brnąć przez błoto i potykać się o rusztowania.
Nasuwa się nieodparcie uwaga, że dawno by już na to pora… W części wybudowanej i zamieszkałej już od dwóch i pół lat przechodnie wciąż jeszcze wpadają do basenów z niegaszonym wapnem, nie mówiąc już o błotnej topieli…
W ciągu 1954 roku ma nastąpić otynkowanie całej dzielnicy. I tutaj dotykamy miejsca „newralgicznego”, w pewnym sensie „grzechu pierworodnego” muranowskiej budowy. Według pierwotnej koncepcji projektanta, Muranów miał mieć elewacje z surowej cegły, które stanowiłyby o „odrębności architektonicznej” tej dzielnicy. Projektant nie wziął jednak pod uwagę, że elewacje z gruzo-betonu, jakie tu zastosowano, nie dadzą dostatecznej ochrony przed mrozami.
Jednym słowem – trzeba się było wycofać – trochę już „po szkodzie”, bo teraz należy przerabiać elewacje, które dobre były dla stanu surowego, ale nie nadają się pod tynk.
Jeżeli już o tym mówimy, to trzeba wspomnieć o architektonicznych cechach, charakterystycznych dla Muranowa. Całość tej dzielnicy – to jedna z pierwszych prób realizmu socjalistycznego w rozumieniu projektanta, profesora Lacherta. Próba ta spotkała się wielokrotnie z ostrą krytyką. Należy sądzić, iż nie czas na ostateczne podsumowywanie dyskusji, zanim dzielnica nie zostanie ostatecznie ukończona, bo wówczas dopiero widoczny będzie efekt architektoniczny całości. W każdym razie zwrócić należy uwagę na bardzo ciekawe rozwiązania, podyktowane charakterem terenu.
Na jakim bowiem gruncie wyrasta Muranów? Jest to pogorzel, pobojowisko, jednym słowem teren pozostały po dzielnicy całkowicie zniszczonej, wyburzonej aż do fundamentów. Działania niszczycielskie stworzyły tutaj swoisty teren, który można by nazwać „wulkanicznym” w poszukiwaniu lepszej nazwy, trudnej do znalezienia wobec braku precedensu w dziejach architektury. Mamy tutaj do czynienia z osobliwą „rzeźbą terenu”, kształtowaną różnego rodzaju wyrwami, wykopami budynków zniszczonych, śladami fundamentów itd. Architekt postanowił poradzić sobie z tym niezwykłym „krajobrazem” i wykorzystać go dla osiągnięcia różnego rodzaju efektów skarpowych, drobnej architektury, schodków, przejść, prześwitów, stwarzając duże urozmaicenia, które byłyby nie do pomyślenia na tym terenie z natury płaskim, zaś kolejami losu tak dziwacznie ukształtowanym.
Architekt zdołał tu rozwiązać zadanie narzucone przez osobliwe warunki. Inna sprawa, czy… należało w ogóle podejmować tego rodzaju zadanie? Czy nie lepiej było po prostu usunąć gruz i wyrównać teren? Zdaje się, że do takiego właśnie wniosku doszli budowniczowie Muranowa po ukończeniu pierwszej serii, bo przed wzniesieniem dalszych już się wywozi gruz, likwiduje „urozmaicenia” terenu w postaci wzgórz gruzowych, „kraterów”, wyrw po zniszczonych budynkach dawnej dzielnicy. Smutne doświadczenia pierwszego okresu wykazały, że gruz nie nadaje się jako „podbudowa”, że nasiąka wilgocią, jest zbyt dobrym przewodnikiem nie tyle ciepła, co zimna i stanowi element wątpliwej jakości z punktu widzenia statyczności budynków.
I na to nie pomogą malownicze schodki i prześwity. Doświadczenia uczą, ale może lepiej trzeba było rzecz przemyśleć zawczasu, niż doświadczać… na skórze mieszkańców.
Całkowite ukończenie Muranowa natrafia jeszcze poza tym na różne trudności, których pokonanie nie zależy już od realizatorów.
Trudno mówić o ukończeniu, dopóki nie zapadły decyzje dotyczące sposobu zabudowy odcinka Trasy N-S, przecinającej Muranów w połowie w kierunku Świerczewskiego – Dzielna. Do elewacji budynków wzdłuż Trasy N-S brakuje projektu. Podobno mają tu być zastosowane okładziny z kamienia. Zresztą nie wiadomo dokładnie. Brak projektów na budynki 156 i 157, zamykające Trasę N-S przy ul. Świerczewskiego. Miały tutaj stanąć wieżowce, potem zmieniono projekt i postanowiono wystawić mniejsze budynki. W rezultacie Zjednoczenie BMW-2 nie posiada dokumentacji.
Dla budynków 70, 70 A i 117 przy wlocie Dzielnej i Trasy N-S brak projektów elewacji. Gdyby była dokumentacja na te budowle, wówczas można by zakończyć ten odcinek N-S. Brak również decyzji na budowę biblioteki i szkoły przy ul. Żelaznej oraz gmachu poczty. Sezon 1952 r. Zjednoczenie zamknęło wykonaniem planu z nadwyżką ponad 300 izb mieszkalnych. Jeżeli decyzje, o których wspomniano, nie będą się odwlekały, to do końca 1954 r. Muranów będzie „zapięty na ostatni guzik”.
Robotnicy i kierownictwa budowy poszczególnych obiektów odbywają narady, na których zapadają postanowienia, że wszystkie budynki mieszkalne, oddawane w bieżącym roku do użytku, przekazywane będą bez żadnych usterek. Jednocześnie z budową nowych bloków specjalne grupy rzemieślników usuwają w niektórych już zamieszkałych budynkach „niedoróbki”, poprawiając przewody wentylacyjne, instalacje elektryczne i inne braki, których nie usunięto przy oddawaniu budynków do użytku.
M. S.
Podpis pod zdjęciem: Na Muranowie pozostały jeszcze do wykończenia: żłobek, szkoła podstawowa, kino dwusalowe, kawiarnia, restauracja i dziesięć domów. Fot. J. Smogorzewski.
Źródło
D. P., „Aleja Nowotki, północne przedłużenie Marszałkowskiej”, oraz M. S., „Muranów w 90 procentach zamieszkały”, „Stolica” nr 7 (269), 15 lutego 1953 r.
Materiał źródłowy: Skan stron 4 i 6 „Stolicy” z oboma artykułami (PDF, 4,4 MB).

