Monumentalna obudowa alei Nowotki: „Stolica” z 1954 r.
Jesienią 1954 r. budowa trwała już na dobre. W numerze 45 (351) z 7 listopada 1954 r. „Stolica” opublikowała artykuł „Monumentalna obudowa alei Nowotki”, podpisany A. K., ze zdjęciami Janusza Smogorzewskiego. To relacja z placu budowy i zapowiedź tego, jak ulica miała wyglądać po ukończeniu.
„Kręgosłup Warszawy”
Autor nazywa Marszałkowską z jej przedłużeniami, Puławską na południu i aleją Nowotki na północy, kręgosłupem Warszawy. Na niemal całej długości tej arterii trwały wtedy prace przy projektowaniu i budowie okazałych budynków mieszkalnych. O budowie warszawskiego Centrum mówiono dużo, a bloki przy al. Nowotki powstawały w ciszy, choć należały do tej samej śródmiejskiej dzielnicy. Miała się ona ciągnąć od Puławskiej i Rakowieckiej przez MDM, pl. Stalina i pl. Dzierżyńskiego aż do skrzyżowania al. Nowotki z Konwiktorską. Jej północną część stanowiła właśnie „Obudowa al. Nowotki”.
Stan budowy
Obudowa miała się składać z dwóch ciągów 8-kondygnacyjnych bloków. Dwa duże fragmenty były już pod dachem i miały zostać oddane w pierwszej połowie 1955 r. Całość miała być gotowa pod koniec 1956 r. i dać mieszkania 8 tysiącom ludzi.
Zdjęcia J. Smogorzewskiego pokazują ten etap. Na pierwszym, zrobionym z okna dawnego Arsenału, widać aleję w stronę Żoliborza, po lewej tzw. okrąglak, po prawej bloki mieszkalne. Na drugim fotograf idzie aleją w stronę Żoliborza i zbliża się do dwóch pierwszych, wykańczanych bloków. Na trzecim, po minięciu tych bloków, między nimi widać sylwetę Pałacu Kultury.

Z okna dawnego arsenału spoglądamy na bieg alei Nowotki w kierunku Żoliborza. Z lewej tzw. „okrąglak”, z prawej – bloki mieszkalne. Fot. J. Smogorzewski, „Stolica” nr 45, 7 listopada 1954 r.

Posuwamy się aleją Nowotki w stronę Żoliborza i zbliżamy do 2 pierwszych, wykańczanych bloków. Fot. J. Smogorzewski, „Stolica” nr 45, 7 listopada 1954 r.

Mijamy te bloki i oglądamy się za siebie. Między wciąż tymi samymi blokami – sylweta Pałacu Kultury. Fot. J. Smogorzewski, „Stolica” nr 45, 7 listopada 1954 r.
Plac i dwa bloki frontowe
Autor zapowiada, co zobaczy przechodzień za dwa lata. Na dużym placu między pałacem Mostowskich a ogrodem Krasińskich staną frontem do placu dwa wysokie, 8-kondygnacyjne bloki, a między nimi zacznie się szeroka, dwujezdniowa aleja. Wydzielonym torowiskiem będą nią jeździć tramwaje, a wzdłuż szerokich chodników wyrosną dwa podwójne szpalery drzew. To wyraźna zmiana wobec wizji z 1951 r., w której tramwaje miały zniknąć ze środka ulicy.
Budynki od strony pl. Dzierżyńskiego miały dostać kamienne elewacje i podcienia z tarasami nad nimi. Spod podcienia bloku po stronie wschodniej prowadziło wejście do dużej restauracji z kawiarnią i dansingiem, zajmującej parter i pierwsze piętro razem z tarasem. W drugim bloku, po stronie Muranowa, w podobnym lokalu zaplanowano dużą czytelnię i wypożyczalnię Biblioteki Publicznej. Wyższe piętra przeznaczono na mieszkania. Biblioteka działa w tym miejscu do dziś, a jej szyld widać w parterze budynku przy ul. Andersa 21, w którym mieści się nasza filia.
Prześwity, dwa kina i ambasada
Zachodni ciąg budynków miał zdobić szereg prześwitów i duże, trapezowe wgłębienie w linii zabudowy, z którego dwa skośne prześwity prowadziły na tereny Muranowa Północnego. Za tym wgłębieniem miało stanąć duże, wolnostojące kino. Naprzeciw, we wschodnim ciągu, przewidziano szeroki prześwit między dwoma skośnymi budynkami, z widokiem na zieleń parku projektowanej ambasady Chińskiej Republiki Ludowej. Za jednym ze skośnych bloków miało powstać drugie, nieco mniejsze kino.
Autor otwarcie krytykuje ten pomysł. Dwa kina tak blisko siebie uważa za błąd, zwłaszcza że w pobliżu budowano dwusalowe kino na Muranowie. Proponuje, by jedną z sal przeznaczyć na teatr rewiowy albo operetkę, bo poza żoliborską „Estradą” Warszawa nie miała jeszcze takiego teatru. Ostatecznie żadne z dwóch kin przy alei nie powstało.
Sklepy i elewacje
Poza tymi wyjątkami obie pierzeje miały wyglądać podobnie. W parterach po obu stronach dwujezdniowej alei zaplanowano sklepy, zakłady usługowe i gastronomiczne, w tym bary mleczne i owocowe. Wyższe piętra miały być mieszkalne. Elewacje miały otrzymać kamienne cokoły do wysokości pierwszego piętra, a powyżej szlachetne tynki.
Brama do Śródmieścia
Ponieważ obudowa al. Nowotki miała być od północy początkiem reprezentacyjnego Śródmieścia, od strony Dworca Gdańskiego zaprojektowano przed nią ciąg niższych, 3-kondygnacyjnych bloków z 4-kondygnacyjnymi narożnikami w formie baszt. Chodziło o efekt stopniowego wzrastania zabudowy w stronę centrum. Artykuł podaje, że obudowę projektowała pracownia A-XIII Miastoprojektu Stolica-Północ prof. Stanisława Brukalskiego.
Pełny tekst artykułu
Pełny tekst artykułu ze „Stolicy” nr 45 (351) z 7 listopada 1954 r., s. 2, przepisany z oryginału.
Monumentalna obudowa alei Nowotki
„Kręgosłupem Warszawy” można by nazwać ul. Marszałkowską z jej przedłużeniami – ul. Puławską na południu i al. Nowotki na północy. Na całej niemal długości tej najżywotniejszej arterii stolicy trwają obecnie prace przy projektowaniu i budowie okazałych, monumentalnych budynków mieszkalnych. Ale jeżeli budowa warszawskiego Centrum ma ostatnio olbrzymi rozgłos, o tyle nowe bloki przy al. Nowotki są wznoszone w skromnej ciszy, jakkolwiek i one stanowią część składową dzielnicy śródmiejskiej. Dzielnica ta będzie w przyszłości ciągnąć się od zbiegu ul. Puławskiej z Rakowiecką na południu, poprzez MDM, plac Józefa Stalina i plac Feliksa Dzierżyńskiego aż do skrzyżowania al. Nowotki z ul. Konwiktorską. Północny fragment tej śródmiejskiej dzielnicy stanowi właśnie tzw. „Obudowa al. Nowotki”.
Składać się ona będzie z dwóch ciągów ośmiokondygnacyjnych bloków, których dwa znaczne fragmenty podciągnięte zostały już pod dachy i w pierwszej połowie przyszłego roku zostaną oddane do użytku. Całość będzie wykończona i oddana 8 tysiącom mieszkańców w końcu roku 1956.
Gdy za dwa lata przechodzień zatrzyma się na olbrzymim placu, urządzonym pomiędzy pałacem Mostowskich i ogrodem Krasińskich, ujrzy przed sobą dwa wysokie 8-kondygnacyjne bloki, ustawione frontem do placu, a w środku nich wylot szerokiej, dwujezdniowej arterii wielkomiejskiej. Wydzielonym torowiskiem tej arterii jechać będą tramwaje, wzdłuż szerokich chodników wyrosną dwa podwójne szeregi drzew. Będzie to właśnie al. Nowotki.
Budynki o kamiennych elewacjach, stojące frontem do placu Dzierżyńskiego, ozdobi podcienie, nad którym zbudowane zostaną tarasy. Spod podcienia w bloku od strony wschodniej prowadzić będzie wejście do olbrzymiej restauracji – kawiarni – dansingu, która zajmie partery i pierwsze piętro, łącznie z tarasem. W drugim bloku, po stronie muranowskiej, w analogicznym lokalu znajdzie pomieszczenie wielka czytelnia – wypożyczalnia Biblioteki Publicznej. Wyższe piętra budynków przeznaczone zostały na mieszkania.
Lewy ciąg budynków samej alei Nowotki ozdobiony będzie szeregiem prześwitów i obszernym, trapezowym wklęśnięciem w linii zabudowy, z którego dwa skośne prześwity poprowadzą na tereny Muranowa Północnego. Na tyłach bloku, stanowiącego to wklęśnięcie, zostanie wybudowane duże, wolnostojące kino.
Naprzeciw owego wgłębienia, we wschodnim ciągu bloków, został usytuowany obszerny prześwit, obudowany dwoma skośnymi budynkami, przez który można będzie spojrzeć na zielone tereny parku projektowanej ambasady Chińskiej Republiki Ludowej. Za jednym z tych skośnych bloków powstanie drugie kino, nieco mniejsze od swego vis-à-vis po drugiej stronie ulicy. Tu należałoby wtrącić zastrzeżenie. Projektowanie dwóch kin w bezpośredniej bliskości nie jest chyba właściwe, zwłaszcza, że w pobliżu budowane jest muranowskie kino dwusalowe. Należałoby raczej jeden z lokali kinowych przeznaczyć na teatr rewiowy lub operetkę, tym bardziej, że w nowym budownictwie, poza „Estradą” żoliborską, dotąd takiego teatru Warszawa nie otrzymała. Poza tym oba ciągi bloków nie będą się niczym odróżniały. Zarówno po wschodniej, jak i po zachodniej stronie dwupasmowej jezdni lokale parterowe budynków przeznaczone zostały na sklepy, zakłady usługowe i gastronomiczne, wśród których znajdą się bary mleczne i owocowe. Wyższe piętra mają przeznaczenie mieszkalne. Elewacje budynków otrzymają kamienne cokoły do wysokości pierwszego piętra, a powyżej – tynki szlachetne.
Ponieważ obudowa al. Nowotki będzie stanowiła od północy początek reprezentacyjnego śródmieścia, zaprojektowano przed nią od strony dworca Gdańskiego ciąg bloków o niższej, bo 3-kondygnacyjnej zabudowie z 4-kondygnacyjnymi, basztowymi narożnikami. Chodziło tu o stworzenie efektu stopniowego wzrastania zabudowy.
Obudowa al. Nowotki projektowana jest przez pracownię A-XIII Miastoprojekt Stolica-Północ prof. Stanisława Brukalskiego.
A. K.
Podpisy pod zdjęciami: Z okna dawnego arsenału spoglądamy na bieg alei Nowotki w kierunku Żoliborza. Z lewej tzw. „okrąglak”, z prawej – bloki mieszkalne. Posuwamy się aleją Nowotki w stronę Żoliborza i zbliżamy do 2 pierwszych, wykańczanych bloków. Mijamy te bloki i oglądamy się za siebie. Między wciąż tymi samymi blokami – sylweta Pałacu Kultury. Zdjęcia: Janusz Smogorzewski.
Źródło
A. K., „Monumentalna obudowa alei Nowotki”, „Stolica” nr 45 (351), 7 listopada 1954 r., s. 2. Zdjęcia: Janusz Smogorzewski.
Materiał źródłowy: Skan strony 2 „Stolicy” z artykułem (PDF, 1,6 MB).