„Jest rok 1955”: ulica Nowotki w „Trybunie Ludu” z 1951 r.

„Jest rok 1955”: ulica Nowotki w „Trybunie Ludu” z 1951 r.

W wigilię 1951 r., w poniedziałek 24 grudnia, „Trybuna Ludu” opublikowała na piątej stronie reportaż „Ulica Nowotki, arteria wspaniałych gmachów mieszkalnych i zieleni”, podpisany I. Golik. Tekst ukazał się w rubryce „Z notatnika Warszawy”, obok informacji o nowym podziale stolicy na 11 dzielnic. Ma nietypową formę: zaczyna się w pracowni architektów, a potem zabiera czytelnika w podróż do roku 1955, gdy ulica miała być gotowa. Ilustruje go rysunek inż. arch. Barbary Andrzejewskiej.

W pracowni prof. Brukalskiego

Autor zaczyna od września 1951 r. Gdy tysiące warszawiaków w czynie społecznym przygotowywały teren wzdłuż ulicy, w pobliskiej pracowni prof. Stanisława Brukalskiego trwały prace nad projektem zabudowy. Zadanie nie było łatwe. Ulica Nowotki, przedłużenie Marszałkowskiej, miała być arterią o dużym ruchu i wielkomiejskim charakterze, a zarazem pasować do zabytkowego Nowego Miasta, pałacu Mostowskich, wschodniej pierzei pl. Dzierżyńskiego i kościoła Bonifratrów.

Gazeta przytacza słowa inż. arch. Stanisława Szurmaka, jednego ze współautorów projektu. Według niego wzorów szukano niedaleko, właśnie w takich budowlach jak pałac Mostowskich i pałac Corazziego przy pl. Dzierżyńskiego, ale cały czas z myślą o tym, że w projektowanych domach zamieszkają ludzie. Autor przekonuje, że podróż w przyszłość nie jest fantastyką, bo plany i modele trafiły już do załogi budującej Muranów i Nowe Miasto.

Rysunek: plac przy pałacu Mostowskich

Rysunek Andrzejewskiej pokazuje widok od strony ogrodu Krasińskich na zieleniec, który miał powstać na tyłach pałacu Mostowskich. W głębi widać budynek otaczający rondo-zieleniec, przez który miał biec ciąg pieszy z Muranowa, od ul. Dzielnej przez Świętojerską na skarpę wiślaną. Podpis informuje, że w skrzydłach budynku zaplanowano pomieszczenia socjalne i kulturalne dla mieszkańców oraz wejście do stacji metra. Po prawej stronie rysunku stoi wielki, monumentalny dom mieszkalny.

Rysunek perspektywiczny placu z zieleńcem przy pałacu Mostowskich i monumentalnego budynku mieszkalnego przy ul. Nowotki, projekt z 1951 r.

Rys. inż. arch. B. Andrzejewska, „Trybuna Ludu” nr 356, 24 grudnia 1951 r.

Podróż do roku 1955

Wizja zaczyna się w metrze. Schody wyprowadzają czytelnika do holu w budynku przy pałacu Mostowskich. Jest słoneczne południe, mieszkańcy Muranowa idą aleją spacerową od ul. Dzielnej przez Świętojerską w stronę skarpy wiślanej. U wylotu Dzielnej leży okrągły zieleniec, otoczony budynkiem, w którego skrzydle mieści się stacja metra i sklepy. Przez rondo prowadzi deptak, w trzykondygnacyjnych skrzydłach są urządzenia społeczne dla mieszkańców, a przed budynkiem rozciąga się plac zieleni połączony z ogrodem Krasińskich.

Na ul. Nowotki dwiema jezdniami o szerokości 9 m jadą w obu kierunkach samochody, motocykle i autobusy. Środkiem, w miejscu dawnego torowiska tramwajowego, biegnie szeroki pas zieleni, a dwa węższe pasy oddzielają jezdnie od chodników. Na szerokich chodnikach panuje ruch. Wielkie sklepy i zakłady zbiorowego żywienia mają wielkomiejski charakter i obsługują nie tylko mieszkańców okolicznych bloków, ale też Muranowa, Mirowa, Żoliborza, Nowego i Starego Miasta.

Dalej na północ zabudowę przerywa szeroka arteria biegnąca po osi dawnych ulic Franciszkańskiej i Gęsiej, nazwana muranowską trasą W-Z, z ruchem w stronę Woli i Młynowa. Na czterech narożnikach skrzyżowania stoją wysokie bloki o bogato zdobionych fasadach. W stronę wiaduktu żoliborskiego ciągnie się zwarta zabudowa 7-kondygnacyjnych bloków, aż do nowej ulicy w miejscu, którym we wrześniu 1951 r. biegły tory kolejki wywożącej gruz z Muranowa. Zamykają ją dwa mniejsze budynki, dopasowane do zabytkowej zabudowy ul. Bonifraterskiej.

Rondo pozwala stąd pojechać w czterech kierunkach: do placyku przy pomniku Bohaterów Getta, na Konwiktorską i Bonifraterską albo nową ulicą łączącą Wybrzeże Gdańskie z Powązkami i Wolą. W stronę wiaduktu ciągnie się pas zieleni, który oddziela Muranów i Nowe Miasto od torów kolejowych. Leży w nim stadion ZS „Kolejarz”.

Z wiaduktu rozciąga się widok na cały Muranów i Nowe Miasto. Uwagę zwraca 70-metrowa ulica przedzielona trzema pasami zieleni i jej wysokie, bogato wykończone gmachy. Budynki za wschodnią pierzeją stopniowo się obniżają, łącząc wielkomiejską zabudowę z trzykondygnacyjnymi kamieniczkami Nowego Miasta, dzięki czemu piękna panorama ma powstać także od strony Wisły. Na zapleczu wytyczono ul. Wałową, przez którą będą zaopatrywane sklepy i dojeżdżać wozy gospodarcze mieszkańców. Podobne dojazdy są na tyłach zachodniej pierzei.

Powrót do roku 1951

Na koniec autor wraca do teraźniejszości. Kalendarz wskazuje rok 1951 i wzdłuż ulicy nie ma jeszcze wielkich bloków. Plany wyszły już jednak z pracowni na plac budowy. Potężne koparki ładują dziesiątki tysięcy ton gruzu, co kilka godzin z ul. Nowotki odjeżdża pociąg z gruzem, a inne pociągi przywożą piasek i cegły. Na razie tylko kołeczki znaczą miejsca, gdzie wiosną zacznie się budowa. W drugim kwartale 1952 r. mają wyjść z ziemi fundamenty, a front robót obejmie całą zachodnią stronę ulicy. Reportaż kończy się obrazem: gdy pojawią się fundamenty ostatnich bloków, w oknach pierwszych, od strony pl. Dzierżyńskiego, mieszkańcy będą już wieszać firanki.

Co z tej wizji się spełniło

Część obrazu z reportażu można dziś zobaczyć: szeroką ulicę, zieleń, wysokie pierzeje i lokale w parterach. Metro przy pałacu Mostowskich w latach 50. nie powstało, a stacja Ratusz Arsenał została otwarta dopiero w 2001 r. Tramwaje nie zniknęły ze środka ulicy, przeciwnie, już w planach z 1954 r. dostały wydzielone torowisko. Ulica nie była też gotowa w 1955 r., budowę zakończono na przełomie 1955 i 1956 r., a część planów, w tym kina i wieżę, porzucono.

Pełny tekst artykułu

Pełny tekst artykułu z „Trybuny Ludu” nr 356 (1056) z 24 grudnia 1951 r., s. 5, przepisany z oryginału.

Ulica Nowotki – arteria wspaniałych gmachów mieszkalnych i zieleni

Kiedy we wrześniu br. tysiące warszawiaków podczas społecznej akcji przygotowywały tereny położone wzdłuż ulicy Nowotki, w tym samym czasie opodal, w pracowni architektonicznej prof. Brukalskiego trwały intensywne prace nad rozwiązaniem architektonicznym i urbanistycznym zabudowy tych terenów.

Zadanie nie było łatwe. Ulica Nowotki, stanowiąca naturalne przedłużenie ulicy Marszałkowskiej, jest arterią o dużym nasileniu ruchu kołowego, musi więc posiadać wielkomiejski charakter. Z drugiej strony architektura zabudowy powinna harmonizować z zabytkowym Nowym Miastem oraz licznymi zabytkowymi budynkami w okolicy, jak pałac Mostowskich, wschodnia ściana placu Dzierżyńskiego, kościółek Bonifratrów.

*

– Wzorów w naszej pracy szukaliśmy niezbyt daleko, bo właśnie w takich budowlach jak pałac Mostowskich, pałac Corazziego na pl. Dzierżyńskiego – mówi inż. arch. S. Szurmak, jeden ze współtwórców projektów zabudowy ulicy Nowotki – równocześnie ciągle myśląc o tym, że w projektowanych przez nas domach zamieszkają ludzie.

Zwiedzając pracownię, przeglądając rysunki i plany, możemy śmiało udać się w podróż w przyszłość. Podróż ta nie jest zresztą tak bardzo fantastyczna, bo przecież te plany, rysunki, modele w rękach dzielnej załogi Muranowa i Nowego Miasta szybko przeistoczą się w potężne bloki o kubaturze dziesiątków tysięcy metrów sześciennych.

*

Jest rok 1955. Wsiadamy, aby nie tracić czasu, do Metro. Schody wynoszą nas do pięknego holu, mieszczącego się w budynku opodal pałacu Mostowskich. Jest słoneczne południe. Setki mieszkańców Muranowa idą piękną aleją spacerową, biegnącą od ulicy Dzielnej, Świętojerską w kierunku Skarpy Wiślanej. U wylotu ul. Dzielnej okrągłe rondo – zieleniec otoczone przez budynek, w którego skrzydle mieści się stacja metro oraz liczne sklepy. Przez to właśnie rondo przechodzi deptak. 3 kondygnacjowe skrzydła budynku mieszczą urządzenia społeczne dla mieszkańców dzielnicy. Przed budynkiem wielki plac zieleni, łączący się z zielenią ogrodu Krasińskich.

Wychodzimy na ulicę Nowotki. Po dwóch jezdniach, 9 m szerokości każda, pędzą w obu kierunkach samochody, motocykle, autobusy. Środkiem – na miejscu dawnego torowiska tramwajowego, szeroki pas zieleni. Jezdnie oddzielają od chodników dwa niewiele węższe pasy zieleni. Szerokie chodniki tętnią ruchem. Wielkie magazyny i sklepy, zakłady zbiorowego żywienia mają charakter wielkomiejski. Korzystają z nich nie tylko mieszkańcy okolicznych wielkich bloków, ale również mieszkańcy Muranowa, Mirowa, Żoliborza, Nowego i Starego Miasta, a nawet bardziej odległych dzielnic.

*

Zwartą zabudowę ul. Nowotki przerywa w kierunku północnym szeroka arteria, biegnąca po osi dawnych ulic Franciszkańskiej i Gęsiej. To muranowska trasa W–Z. Ulicą tą płynie szeroki strumień pojazdów w kierunku Woli i Młynowa. Na 4 narożnikach tej ulicy wysokie bloki o bogato zdobionych fasadach. Dalej w stronę wiaduktu żoliborskiego zwarta zabudowa wielkich bloków mieszkalnych o 7 kondygnacjach, aż do nowej ulicy, która przecina ul. Nowotki, w miejscu, gdzie we wrześniu 1951 r. przechodziły tory kolei wywożącej gruz z Muranowa. Zakończeniem tych bloków są dwa mniejsze budynki. Te właśnie budynki harmonizują z zabytkową zabudową ul. Bonifraterskiej. Dogodne rondo umożliwia ruch kołowy w 4 kierunkach. Stąd można się dostać na ulicę prowadzącą do placyku koło pomnika Bohaterów Getta, na ulicę Konwiktorską i Bonifraterską lub na wielkomiejską ulicę, która połączy Wybrzeże Gdańskie z Powązkami i Wolą. Dalej w stronę wiaduktu ciągnie się pas zieleni od wschodu na zachód, izolujący Muranów i Nowe Miasto od torów kolejowych. W tym też pasie znajduje się stadion ZS Kolejarz.

*

Z wysokości wiaduktu rozciąga się piękna, szeroka perspektywa na cały Muranów i Nowe Miasto. Co przede wszystkim uderza w oczy, to 70-metrowej szerokości ulica Nowotki przedzielona 3 pasami zieleni i jej wspaniałe, wysokie gmachy o bogatym wykończeniu.

Budynki znajdujące się za wschodnią ścianą tej ulicy stopniowo zniżają swą wysokość, przez zabudowę łączącą wielkomiejskie gmachy ul. Nowotki z zabytkowymi 3-kondygnacjowymi kamieniczkami Nowego Miasta. To rozwiązanie pozwoliło stworzyć piękną panoramę również od strony Wisły.

Tu właśnie trwa jeszcze budowa nowych domów. Rysuje się już oś ulicy Wałowej, która spełniać ma rolę gospodarczą dla zaplecza ul. Nowotki. Z tej właśnie ulicy odbywać się będzie zaopatrywanie sklepów w artykuły. Tutaj urządza się dojazd wozów dla potrzeb gospodarczych mieszkańców ul. Nowotki. Podobne dojazdy znajdują się na tyłach zachodniej ściany zabudowy ul. Nowotki.

*

Kalendarz wskazuje rok 1951. Nie ma jeszcze wzdłuż ulicy Nowotki potężnych pięknych bloków. Ale plany naszych architektów przekazane już zostały do rąk załogi Muranowa.

Plany wyszły z cichych pracowni architektów na tętniący pracą i życiem plac budowy. Potężne koparki ładują na tych terenach dziesiątki tysięcy ton gruzu. Co parę godzin pociąg naładowany gruzem wyjeżdża z ulicy Nowotki. Inne pociągi wożą tu piasek, cegły. Na razie tylko kołeczki znaczą miejsca, w których rozpocznie się z wiosną wielka budowa. Ale już w drugim kwartale przyszłego roku wyłonią się z ziemi fundamenty. Front robót obejmie całą zachodnią stronę ul. Nowotki. A gdy zaczną się wyłaniać nad powierzchnią ziemi fundamenty ostatnich po tej stronie bloków, w oknach pierwszych, od strony pl. Dzierżyńskiego, mieszkańcy zawieszą firanki.

I. GOLIK

Podpis pod rysunkiem w gazecie: Rysunek przedstawia widok, od strony ogrodu Krasińskich, na zieleniec, który powstanie na tyłach pałacu Mostowskich. W głębi budynek otaczający rondo-zieleniec, przez który przejdzie od strony ul. Dzielnej ciąg pieszy z Muranowa przez ulicę Świętojerską na Skarpę Wiślaną. W skrzydłach budynku znajdą się pomieszczenia socjalne i kulturalne dla mieszkańców oraz wejście do stacji Metro. Po prawej stronie wielki monumentalny dom mieszkalny. Rys. inż. arch. B. Andrzejewska.

Źródło

I. Golik, „Ulica Nowotki, arteria wspaniałych gmachów mieszkalnych i zieleni”, „Trybuna Ludu” nr 356 (1056), rok IV, Warszawa, 24 grudnia 1951 r., s. 5. Rysunek: arch. B. Andrzejewska.

Materiał źródłowy: Skan strony 5 „Trybuny Ludu” z artykułem (PDF, 1,1 MB).

Wróć do strony o filii w Warszawie

Kancelaria Adwokacka DSP
Daszczuk Siembida Pękalski Dyś

zadzwoń
po informację

81 442 17 75