Siedziba kancelarii przy Jasnej 8
Kancelaria ma swoją siedzibę w modernistycznej kamienicy z 1938 r. na rogu ulic Jasnej 8 i Krótkiej 4 w Lublinie. Zajmujemy w niej całe pierwsze piętro, w dwóch lokalach o łącznej powierzchni 200 metrów kwadratowych.
Kamienicę zbudował lubelski przedsiębiorca budowlany Aaron Josef Rachman jako dom z mieszkaniami na wynajem i sklepami w parterze. Zaokrąglone balkony, pasmowe okna i dawna iglica na narożniku sprawiają, że uchodzi za najpełniejszy w Lublinie przykład tzw. stylu okrętowego. W czasie wojny mieścił się w niej niemiecki urząd skarbowy. Od 1944 r. budynek zajmował komunistyczny aparat bezpieczeństwa, a w piwnicach działał areszt, dziś wpisany do rejestru zabytków. Według relacji mieszkańców w okresie PRL w kamienicy działał m.in. sklep dla funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, tzw. konsum, a później gabinety lekarskie.
Poniżej zebrałem to, co udało mi się ustalić o historii budynku w archiwach i bibliotekach cyfrowych. Dłuższe teksty są na osobnych stronach, do których prowadzą kafelki niżej.
Projekt i architekt
Autora projektu udało się ustalić dzięki badaniom Jerzego Żywickiego, historyka architektury, który dotarł do akt budowlanych w Archiwum Państwowym w Lublinie (Akta miasta Lublina, Inspekcja Budowlana, sygn. 2403). W artykule o inżynierze Henryku Bekkerze, opublikowanym w „Rocznikach Humanistycznych” w 2019 r., opisuje projekt kamienicy z 1938 r. H. Bekker podpisał go wspólnie z drugim projektantem, którego nazwiska nie da się odczytać.
Budynek miał plan zbliżony do litery L i cztery kondygnacje, a przy sąsiedniej kamienicy Krótka 2 pięć. W parterze od ul. Krótkiej przewidziano sklepy. W piwnicach były pralnia, magiel i schron przykryty grubym stropem żelbetowym. Mieszkania ogrzewano piecami, a najlepsze z nich miały hol, pokój dla służby i balkon. J. Żywicki uważa kamienicę za jeden z najlepszych przykładów lubelskiego modernizmu końca lat 30. i porównuje ją z gdyńskimi domami w stylu okrętowym. Życiorys H. Bekkera i obszerne fragmenty artykułu zamieściłem na osobnej stronie o architekcie kamienicy.
Bracia Aaron Josef i Jankiel Rachmanowie byli współwłaścicielami nieruchomości, ale nigdy w niej nie zamieszkali. We wrześniu 1939 r. wyjechali do Lwowa, a w 1940 r. władze sowieckie deportowały ich w głąb ZSRR. Do Lublina wrócili w grudniu 1944 r. (J. Dudek, IPN).
W czasie okupacji: niemiecki urząd skarbowy
W opracowaniu IPN znalazłem informację, że w czasie okupacji w kamienicy działał niemiecki Inspektorat Finansowy. Postanowiłem sprawdzić to w źródłach z epoki.
Pierwszym śladem jest niemiecki przewodnik Führer durch die Stadt Lublin, wydany w Krakowie w 1942 r. przez wydział propagandy urzędu gubernatora dystryktu lubelskiego. Na stronie 21, w spisie urzędów powiatu Lublin-Land, inspektorowi finansowemu (Finanz-Inspekteur) odpowiada adres „Krotka 4”. Adres zapisano po polsku, choć wiele ulic w centrum miało wtedy nazwy niemieckie.
Więcej powiedziała mi urzędowa książka telefoniczna dystryktu lubelskiego z 1942 r., Amtliches Fernsprechbuch für den Distrikt Lublin, której skan udostępnia Biblioteka Cyfrowa UMCS. Odnalazłem w niej wpis:
Finanzinspekteur Lublin, Krotka 4
Urząd miał własną centralę telefoniczną. Książka wylicza urzędy, z którymi łączyła: dwa urzędy skarbowe miasta Lublina, urząd skarbowy powiatu ziemskiego, urząd opłaty skarbowej i biuro informacyjne urzędów skarbowych. Osobny numer miał zarząd budynku. Przy Krótkiej 4 mieścił się więc ośrodek, który kierował niemiecką administracją podatkową w Lublinie i powiecie, i gospodarował całą kamienicą.
Ulica Jasna była wtedy granicą niemieckiej dzielnicy mieszkaniowej, wydzielonej w styczniu 1940 r. (Leksykon Teatru NN; E. Nowak). Joachim Pokorny zapisał po wojnie pogłoskę, że budynki przy Krótkiej zajmowała niemiecka policja bezpieczeństwa, ale w dokumentach z 1942 r. nie znalazłem śladu policji pod tym adresem.
Siedziba bezpieki 1944–1953
Resort Bezpieczeństwa Publicznego PKWN przybył do Lublina 26 lipca 1944 r. i w ostatnich dniach lipca zajął kamienicę. Po przeniesieniu Resortu do Warszawy kamienicę zajął Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie, który przez pierwsze miesiące działał przy Krakowskim Przedmieściu 53. Kamienica pozostała jego główną siedzibą do 1953 r. W piwnicach działał areszt śledczy: 16 cel na 361 m², z czego połowa bez okien. W 1950 r. budynek przeszedł na własność Skarbu Państwa. W 1953 r. urząd przeniósł się na ul. Narutowicza 73, a w kamienicy zostały jego wydziały administracyjne, m.in. finansowy, zdrowia i kwatermistrzostwo.
Kamienica nie była jedynym miejscem aparatu represji w okolicy. Według przewodnika po Szlaku Pamięci Żołnierzy Wyklętych w Lublinie, wydanego w 2015 r. przez Fundację im. Kazimierza Wielkiego w konsultacji z historykami IPN, na rogu Jasnej i Wieniawskiej w latach 1944–1945 mieściła się jedna z siedzib NKWD. W miejscu dzisiejszego parkingu były warsztaty i park samochodowy 198. Samodzielnego Batalionu Zmotoryzowanego NKWD, z samochodami, wozami pancernymi i czołgami, a w pobliskiej kamienicy przy Wieniawskiej 12 działał areszt NKWD. Od listopada 1945 r. na tym samym rogu działał warsztat samochodowy WUBP, w którym pracował niemiecki jeniec J. Pokorny. Przewodnik podaje też, że w okolicznych kamienicach, po wysiedleniu dotychczasowych mieszkańców, zamieszkali funkcjonariusze UB z rodzinami.
Historię aresztu, napisy więźniów na ścianach i relacje świadków opisuję na osobnej stronie o areszcie bezpieki w piwnicach kamienicy.
Zabytek i miejsce pamięci
W 1998 r. z inicjatywy Rady Miejskiej Lublina na narożniku budynku wmurowano tablicę pamiątkową. W 2017 r. Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał do rejestru zabytków piwnice kamienicy jako miejsce upamiętniające wydarzenia historyczne, pod numerem A/1656. Wynika to z wykazu gminnej ewidencji zabytków Lublina, w którym sama kamienica figuruje jako „Dom Jasna 8” i „Kamienica Krótka 4”. Ochrona obejmuje korytarze piwniczne, klatkę schodową od Krótkiej, dziewięć oryginalnych drzwi cel i inskrypcje (Kurier Lubelski, 2018). Wniosek o wpis złożyła w 2016 r. Fundacja im. Kazimierza Wielkiego, a w 2020 r. na budynku pojawiły się znaki „Zabytek chroniony prawem” (fkw.edu.pl).
Materiały o historii kamienicy
Historię budynku opisujemy szczegółowo na osobnych stronach, każdą na podstawie innego źródła. Będziemy je uzupełniać o kolejne odnalezione materiały.
Artykuł prasowy, 2018
Kamienica w stylu okrętowym
Historia budowy, rodzina inwestora Aarona Rachmana i to, dlaczego budynek przypomina zacumowany statek.
Artykuł naukowy, 2019
Henryk Bekker, architekt kamienicy
Kim był inżynier, który zaprojektował naszą kamienicę, i co pisze o niej historyk architektury J. Żywicki.
Opis konserwatorski
Areszt bezpieki w piwnicach (1944-1953)
Pierwsza siedziba Resortu Bezpieczeństwa Publicznego, areszt śledczy i ślady pozostawione przez więźniów.
Wspomnienia, 1945-1948
Wspomnienia Joachima Pokornego
Niemiecki jeniec, który przez trzy lata pracował dla urzędu bezpieczeństwa przy Krótkiej. Pełne tłumaczenie wspomnień.
Zdjęcia na tej stronie i w galerii pochodzą z różnych źródeł, w tym z archiwów i serwisów internetowych. Nie jesteśmy ich autorami. Źródła podajemy, jeżeli są znane.
Źródła
- J. Żywicki, „Henryk Bekker (Chaim Beker) – żydowski architekt międzywojennego Lublina”, Roczniki Humanistyczne 2019
- J. Dudek, „Mroczna historia kamienicy przy ul. Krótkiej 4 w Lublinie”, Przystanek Historia, IPN
- Führer durch die Stadt Lublin, Kraków 1942, Biblioteka Cyfrowa Teatru NN
- Amtliches Fernsprechbuch für den Distrikt Lublin, 1942, Biblioteka Cyfrowa UMCS
- E. Nowak, „Lublin w świetle niemieckich przewodników z okresu drugiej wojny światowej”, Wschodni Rocznik Humanistyczny 2021
- Wykaz gminnej ewidencji zabytków Lublina, 2021
- M. Szlachetka, „Żołnierze Wyklęci. »Boże daj przetrwać«…”, Kurier Lubelski, 1.03.2018
- Fundacja im. Kazimierza Wielkiego: oznaczenie miejsc kaźni, 2020
- Przewodnik po Szlaku Pamięci Żołnierzy Wyklętych w Lublinie, Fundacja im. Kazimierza Wielkiego, Lublin 2015