„Osiedle przy ul. Nowotki” i „Okrąglak”: „Stolica” z czerwca 1953 r.
Strona zawiera pełny tekst artykułu „Osiedle przy ul. Nowotki”, podpisanego inicjałami Z. K., oraz omówienie artykułu Tadeusza Komorowskiego „»Okrąglak« na ul. Nowotki”. Oba ukazały się w „Stolicy” nr 25 (287) z 21 czerwca 1953 r., s. 6–7. Skan obu stron można pobrać w sekcji „Źródło”.
W czerwcu 1953 r. „Stolica” poświęciła budowie przy ul. Nowotki rozkładówkę w cyklu „Reportaż z budowy”. Krótki tekst Z. K. podaje liczby i nazwiska projektantów. Tekst T. Komorowskiego dotyczy jednego budynku, zespołu w kształcie ronda przy pałacu Mostowskich, nazywanego „okrąglakiem”. To z niego A. Skalimowski cytuje zarzut, że jego projektanci nie przezwyciężyli „wpływów formalistycznych i konstruktywistycznych”.

Brygada betoniarzy Ant. Ciarki wykonuje średnio 300 proc. normy. Zdjęcia T. Komorowski, „Stolica” nr 25, 21 czerwca 1953 r.
„Osiedle przy ul. Nowotki”: najważniejsze liczby
Według Z. K. budowa obejmowała wtedy ok. 900-metrowy odcinek po obu stronach ulicy, od Nowolipek do przedłużenia Konwiktorskiej. Po każdej stronie miały stanąć trzy bloki po 21 400 m³ i dwa łączniki po 8800 m³. Cała nowa dzielnica miała mieć 900 tys. m³ kubatury i 15 tys. mieszkańców, a ulica miała zostać poszerzona do ok. 65 m.
Najcenniejsza jest końcówka tekstu: pełne składy obu zespołów projektowych. Jedną stronę ulicy projektowali B. Andrzejewska jako główna projektantka oraz M. Dębska, K. Jakimowicz, B. Janczakowa i S. Koziński, a drugą Anna i Stanisław Szurmakowie oraz inż. arch. Lipiński.
„Okrąglak”: spór o formę
T. Komorowski opisuje zespół dziewięciu bloków między Nowotki, Nowolipkami i Zamenhofa, połączonych z centralnym budynkiem w kształcie ronda: ok. 130 tys. m³, ok. 1000 izb mieszkalnych i pomieszczeń sklepowych, ok. 150 m długości, mieszkania dla kilku tysięcy osób. Makietę, autorstwa Anny i Stanisława Szurmaków z pracowni prof. S. Brukalskiego, pokazano na I Ogólnopolskiej Wystawie Architektury.
Autor nie ukrywa, że część opinii publicznej uznała formę ronda za niezrozumiałą i świadczącą o „nieprzezwyciężeniu do końca wpływów formalistycznych i konstruktywistycznych”. Poszedł więc z pytaniami do S. Szurmaka. Architekt tłumaczył, że kształt nawiązuje do pałacowych dziedzińców sąsiednich dzielnic, a okrągły dziedziniec nie jest nowością, bo ma go np. pałac Paca. Asymetrię wyjaśniał tym, że rondo leży w punkcie załamania ulicy i musi łączyć skrzydła ustawione równolegle do różnych osi: pałacu Mostowskich, ul. Nowotki, Zamenhofa i Nowolipek. T. Komorowskiego to nie przekonało. Pisze, że kształt bloku-ronda „nadal budzi wątpliwości”, bo dziedzińce zabytkowych pałaców mają zupełnie inny układ i funkcję.

Fragment budowy „ronda” w gmachu mieszkalnym przy ul. Nowotki. Zdjęcia T. Komorowski, „Stolica” nr 25, 21 czerwca 1953 r.
„Okrąglak”: kamień, portyki i termin
Budynki odsunięto od ulicy, bo pod nią zachowała się sieć kanałów, rur i przewodów, którą wykorzystano. Elewacje miały nawiązywać do warszawskiego budownictwa klasycystycznego. Bloki od Nowotki obniżono do trzech kondygnacji, by nie przytłaczały pałacu Mostowskich, a pozostałe miały cztery lub pięć. Front od ulicy miały zdobić cztery kamienne portyki, a cokoły, balkony i obramienia okien wykonano z piaskowca. Elewację zachodnią przecina prześwit na dziedziniec, zamknięty z obu stron portykami. Mieszkania miały być w większości dwu- i trzypokojowe.
Budowa szła szybko, ale zmiany założeń urbanistycznych wstrzymały część prac. W czerwcu 1953 r. najbardziej zaawansowane było skrzydło północne, w 85% w stanie surowym, które miało być gotowe we wrześniu. Całość, ze sklepami, przewidziano na 22 lipca 1954 r. A. Skalimowski potwierdza, że w tym dniu prace zakończono.

Widok skrzydła południowego (w budowie), od strony ul. Zamenhofa. Fot. T. Komorowski, „Stolica” nr 25, 21 czerwca 1953 r.

Pomysłowa wieża propagandowa pokazuje procent wykonanych robót. Fot. J. Smogorzewski, „Stolica” nr 25, 21 czerwca 1953 r.
Pełny tekst artykułu „Osiedle przy ul. Nowotki”
OSIEDLE PRZY UL. NOWOTKI
Miastoprojekt-Stolica ukończyła już opracowanie projektu zabudowy części ulicy Nowotki i budowa pierwszych obiektów została rozpoczęta. Teren budowy obejmuje na razie ca 900-metrowy odcinek po obu stronach ulicy Nowotki, od Nowolipek do przedłużenia ul. Konwiktorskiej w kierunku zachodnim.
Nową dzielnicę tworzyć będą monumentalne bloki o 6-ciu — 8-miu kondygnacjach. Po każdej stronie ulicy staną trzy bloki o kubaturze 21400 m3 każdy i dwa przełączniki o kubaturze 8800 m3 każdy. Pierwszym obiektem już obecnie budowanym jest ogromny gmach, którego architektura będzie stanowić przejście od zabytkowych form pałaców placu Dzierżyńskiego do monumentalnej zabudowy nowej dzielnicy. Gmach ten, jeden z największych mieszkalnych gmachów stolicy, będzie posiadał kubaturę ca 135000 m3 i 900 izb mieszkalnych, z których pierwsze zostaną oddane do użytku już w bieżącym roku. Łącznie kubatura całej nowej dzielnicy wynosić będzie 900000 m3, a zamieszka w niej około 15000 ludzi. Partery gmachów zajmą sklepy i lokale usługowe.
Centralną częścią nowego osiedla będzie — jak już wyżej wspomniano — ulica Nowotki, poszerzona przeciętnie do 65 metrów. Po drugiej stronie dzisiejszego torowiska tramwajowego wybudowana zostanie nowa jezdnia tej samej szerokości. Z czasem, po uruchomieniu Metro, na miejscu obecnego torowiska tramwajowego powstanie 12-metrowy pas zieleni. Zieleń oddzielać będzie również chodniki dla pieszych od obu jezdni.
Rozpoczynająca się od ulicy Nowoświętojerskiej zwarta zabudowa ulicy Nowotki przewiduje co kilkadziesiąt metrów prześwity, przez które prowadzić będą przejścia dla pieszych, łączące nowopowstałą dzielnicę z sąsiednim Muranowem i Nowym Miastem.
Pas zieleni, stanowiący jedną wielką całość, prowadzić będzie przez wielką aleję spacerową, biegnącą od alei Marchlewskiego poprzez Muranów, rondo, rozszerzony park Krasińskich, ulicę Świętojerską aż do Skarpy Wiślanej.
Nowa dzielnica będzie kompozycyjnym zamknięciem śródmieścia od strony północnej i niejako odpowiednikiem MDM. Stanowić będzie harmonijne przejście od zabytkowej części Nowego Miasta do dzielnicy Muranowskiej.
Jedną stronę zabudowy ul. Nowotki projektował zespół: inż. arch. B. Andrzejewska (główny projektant) oraz inż. inż. arch. Maria Dębska, Krystyna Jakimowicz, Barbara Janczakowa i Stanisław Koziński, a drugą — inż. arch. Anna i Stanisław Szurmakowie i inż. arch. Lipiński. Oba te zespoły wchodzą w skład pracowni prof. Brukalskiego.
Z. K.
Źródło
Z. K., „Osiedle przy ul. Nowotki”, oraz T. Komorowski, „»Okrąglak« na ul. Nowotki”, „Stolica. Tygodniowa kronika budowy Warszawy” nr 25 (287), rok VIII, 21 czerwca 1953 r., s. 6–7. Zdjęcia: T. Komorowski, J. Smogorzewski. Egzemplarz w Mazowieckiej Bibliotece Cyfrowej.
Materiał źródłowy: Skan stron 6 i 7 „Stolicy” z oboma artykułami (PDF, 2 MB).