„Północna MDM”: historia ulicy Nowotki według Andrzeja Skalimowskiego
Tekst omawia artykuł Andrzeja Skalimowskiego „Północna MDM. Zabudowa ulicy Nowotki w Warszawie”, opublikowany w „Kronice Warszawy” nr 1 (157) z 2018 r., s. 74–87. Pełny tekst jest dostępny w PDF na stronie wydawcy, Archiwum Państwowego w Warszawie.
Tekst ukazał się w 2018 r. w „Kronice Warszawy”, piśmie poświęconym historii stolicy. To najpełniejsze opracowanie dziejów dzisiejszej ul. Andersa. Autor, historyk Andrzej Skalimowski, korzysta z prasy z lat 50., z dokumentów Archiwum Akt Nowych i ze wspomnień mieszkańców. Po wstępie artykuł ma pięć części: kontekst urbanistyczny, kontekst ideologiczny, zamierzenia, realizację i codzienność na „Nowotkach”, a kończy się refleksją o losach ulicy po 1989 r.
Wstęp: rok 1956 i sieroty socrealizmu
A. Skalimowski nie zaczyna od początku, tylko od końca epoki. Przenosi czytelnika do 1956 r. i pokazuje, jak zmiany polityczne uderzyły w architekturę. Już rok wcześniej plany socrealistycznych budynków zaczęły trafiać do szuflad. Tam, gdzie budowa trwała, w pośpiechu zmieniano rysunki elewacji, a jasne piaskowce zastępowano zwykłym szarym tynkiem. Liczyło się szybkie oddanie mieszkań, których wciąż brakowało, a nie „napięcie ideologiczne” fasad.
Potem autor opisuje moment przełomu: XX Zjazd KPZR w lutym 1956 r. i wieczorne, zamknięte wystąpienie Chruszczowa o kulcie jednostki, które otworzyło drogę do destalinizacji, a w Polsce do październikowej odwilży. Ulicę Nowotki nazywa jedną z „podrośniętych sierot” po tym procesie, niedoszłym warszawskim odpowiednikiem berlińskiej alei Stalina.
Kontekst urbanistyczny
W pierwszym rozdziale autor wyjaśnia, skąd ulica się wzięła. Przed wojną nie było w Warszawie bezpośredniej drogi z południa na północ. Przebito ją dopiero w 1947 r. i było to możliwe tylko dlatego, że ta część miasta była zrujnowana, m.in. przez niemiecką likwidację zabudowy getta. Równocześnie zaczęto budować Muranów na zachód i Nowe Miasto na wschód od nowej ulicy. Nadano jej imię Marcelego Nowotki, pierwszego sekretarza PPR, zamordowanego w 1942 r. w walce o władzę wewnątrz partii.
A. Skalimowski prowadzi czytelnika wzdłuż całej arterii, już dzisiejszymi nazwami: od Służewca, Puławską, przez pl. Unii Lubelskiej i Marszałkowską, łukiem przez Ogród Saski na pl. Bankowy, skosem w al. Andersa, przed wiaduktem nad Dworcem Gdańskim na zachód, do pl. Wilsona i dalej Słowackiego i Marymoncką na Bielany. Zaznacza, że wzorem była Trasa W-Z, a rolą ulicy Nowotki było połączenie obu tras przy pl. Dzierżyńskiego, dziś Bankowym.
Wylicza też, co składało się na ten ciąg: MDM, dalsza Marszałkowska z niezrealizowanym otoczeniem Pałacu Kultury do ul. Królewskiej i wreszcie aleja Nowotki, najtrudniejszy odcinek, bo musiał spiąć architekturę historyczną z blokami Muranowa. Prace zaczęto w 1948 r. Z terenu wywieziono ponad 390 tys. m³ gruzu, a po kilku miesiącach pojechał pierwszy tramwaj. Gdy zaczęła się odbudowa gmachów Corazziego przy pl. Dzierżyńskiego, a osiedla nowomiejskie i muranowskie zbliżyły się do siebie, rozpisano konkurs na ostateczny kształt ulicy.

Ulica Nowotki przy Stawkach, przed 1950 r. Autor nieznany, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Kontekst ideologiczny
Drugi rozdział przenosi nas do 1949 r. Prace nad projektem ruszyły pod koniec tego roku, akurat wtedy, gdy w polskiej sztuce i architekturze zachodziła gruntowna zmiana. Autor opisuje Krajową Partyjną Naradę Architektów w gmachu KC PZPR 20 i 21 czerwca 1949 r., z udziałem m.in. Bolesława Bieruta, Jakuba Bermana, Józefa Cyrankiewicza i Jerzego Albrechta. Ich obecność pokazuje, jak ważna była dla władzy architektura. Tam ogłoszono doktrynę socrealizmu.
Kilka dni później, 3 lipca 1949 r., na I Konferencji Warszawskiej PZPR, B. Bierut mówił o inwestycjach planu sześcioletniego w stolicy i o przebudowie Śródmieścia. Dominantą miał być zespół placów i arterii pełnych życia, miejsc wielkich zgromadzeń i manifestacji. A. Skalimowski zauważa, że najważniejszą realizacją mieszkaniową tego okresu była MDM, ale osiedle przy ul. Nowotki miało w tych planach ważne miejsce jako jej północne odbicie.
Zamierzenia: konkurs
Trzeci rozdział zaczyna się od konkursu. Ponieważ teren łączył Nowe Miasto z Muranowem, do wewnętrznego konkursu zaproszono dwa zespoły: Bohdana Lacherta, autora Muranowa, i Stanisława Brukalskiego, odpowiedzialnego za osiedle Nowomiejskie. Autor dotarł do protokołów: zespoły zaprezentowały prace 19 lipca 1951 r. na posiedzeniu Komisji Planowania Naczelnej Rady Odbudowy Warszawy w pawilonie na Jazdowie. Plany B. Lacherta się nie zachowały. Komisja wybrała S. Brukalskiego, ale poprosiła architektów o współpracę i w Pracowni XIII „Miastoprojektu-Stolica” powstał wspólny zespół pod jego kierunkiem. S. Brukalski nadzorował pracę Anny i Stanisława Szurmaków oraz Barbary Andrzejewskiej i Krystyny Jakimowicz. To oni są autorami dzisiejszej zabudowy.
Autor przypomina program osiedla: dwa kina, świetlice, domy społeczne, biblioteki, żłobki, przedszkola i stadion ZS „Kolejarz”. W przypisie dodaje, że stadion powstał w latach 1949-1954 na 4,7 ha przy Konwiktorskiej i Bonifraterskiej, na terenach należących wcześniej i dziś do KS Polonia, według projektu Juliana Brzuchowskiego i Danuty Bredy-Brzuchowskiej.
Zamierzenia: kanały, zabytki i plac-rondo
Następnie A. Skalimowski, opierając się na tekście S. Rassalskiego ze „Stolicy” z 1952 r., opisuje problemy projektantów. Pod ulicą zostały kanały dawnych ulic i to one w dużej mierze zdecydowały o kształcie budynków. Drugim wyzwaniem była skala, która musiała pasować do Arsenału i pałacu Mostowskich, a jednocześnie do Muranowa. Wyburzenia wojenne i powojenne postawiły zabytki w zupełnie nowej sytuacji.
Po rozebraniu kamienic pałac Mostowskich stał się dobrze widoczny. Od jego północnej elewacji budynki cofnięto i powstał ponad 200-metrowy plac-rondo, odpowiednik placu przed frontem pałacu. Na placu przewidziano pomnik Marcelego Nowotki i stację Szybkiej Kolei Miejskiej, czyli metra, dla mieszkańców Muranowa. Bloki od zachodu, nazywane „okrąglakiem”, podporządkowano klasycyzmowi pałacu. Za nimi przedłużono Nowolipki, które miały wpadać w główną aleję parku Krasińskich.
Zamierzenia: wieża, karo i światło
Budynki przy rondzie miały łączyć niską zabudowę z wysoką. Plac załamywał się ku ulicy i akcentował to dwunastokondygnacyjną zwyżką, od której zaczynała się zwarta linia ośmiokondygnacyjnych budynków. Podziemne dziedzictwo dawnego getta zmusiło projektantów do przełamania linii zabudowy w trójkąt z dwoma łukowymi prześwitami nad kanałami. Dla symetrii to samo zrobiono naprzeciwko i powstał plac w formie znaku karo, z osiami widokowymi na Muranów i Nowe Miasto.
W tym miejscu autor zwraca się do dzisiejszego przechodnia: przeciwległe budynki ul. Andersa różnią się profilami detali. Nie jest to przypadek. W czasie projektowania postulaty socrealizmu traktowano poważnie, a to wystrój elewacji decydował o stylu. O różnicy przesądziło światło. Krócej oświetlona strona wschodnia dostała loggie, na zachodniej detal jest skromniejszy. Przy ulicy szerokiej na 70 m całe budynki widać na długim odcinku, więc rola światła była duża.
Zamierzenia: brama do Śródmieścia
Monumentalny wlot od południa zrównoważono od północy krótkim, niższym odcinkiem z basztowymi narożnikami. Obniżenie wynikało ze względów widokowych: zabudowa miała pasować do kościoła Bonifratrów i nie zasłaniać od strony Żoliborza wież Starego i Nowego Miasta, a z czasem także Pałacu Kultury. Chodziło też o efekt stopniowego wzrastania zabudowy w stronę centrum. Tak powstała architektoniczna brama do Śródmieścia.
A. Skalimowski stawia tu tezę o wzorach. Jego zdaniem inspiracją była berlińska aleja Stalina, budowana w latach 1951-1954 jako sztandarowa inwestycja NRD, z bliźniaczymi wieżami Frankfurter Tor i Strausberger Platz, a być może także Brama Kałuska w Moskwie. Polscy architekci na pewno znali te realizacje. Szeroka, zadrzewiona aleja była zresztą typowa dla urbanistyki tamtych lat.
Autor opisuje też przekrój: 65-70 m szerokości, pięć pasów, boczne po 20 m na chodniki, torowiska, trawniki i drzewa, środkiem dwie 9-metrowe jezdnie z pasem zieleni. Teren od końca zabudowy do wiaduktu, około pół kilometra, obsadzono zielenią zamiast zabudowy, żeby odgrodzić osiedle od dworca i torów, a ul. Wałowa przejęła dostawy. Fundamenty zaczęto wiosną 1952 r., a całość miała być gotowa w 1955 r. dla blisko 10 tys. mieszkańców.
Realizacja: „okrąglak”
Czwarty rozdział przenosi nas na budowę. Pod koniec 1952 r. wciąż usuwano zwały gruzu, a właściwe prace ruszyły na przełomie 1952 i 1953 r. Pierwszy powstał zespół dziewięciu bloków obok pałacu Mostowskich z centralnym budynkiem w kształcie ronda. Autor podaje, że był to jeden z największych budynków mieszkalnych w Warszawie: około 135 tys. m³ i 900 izb. W parterze miały być lokale usługowe, poczta i biuro „Orbisu”. Wokół ronda biegł pas zieleni, który przechodził w aleję spacerową Świętojerską do skarpy, jako uzupełnienie powiększonego parku Krasińskich.
A. Skalimowski opisuje spór wokół ronda. D. i S. Szurmakom zarzucano, że nie przezwyciężyli do końca wpływów formalistycznych i konstruktywistycznych. Wątpliwości budziło porównywanie zespołu do dziedzińców zabytkowych pałaców i niesymetryczne ustawienie bloków. Autor broni tej asymetrii: skrzydło południowe stoi równolegle do pałacu Mostowskich, północne do ul. Nowotki, zachodnie do Zamenhofa, a blok od południa do Nowolipek, bo środek ronda wypadł w miejscu załamania ulicy. Zespół odsunięto od ulicy także po to, by wykorzystać zachowane pod ziemią kanały i przewody, co obniżyło koszty.
Elewacje utrzymano w duchu warszawskiego neoklasycyzmu. Od ulicy budynki mają trzy kondygnacje, jak pałac, w głębi cztery i pięć. Front zdobią cztery kamienne portyki, a cokoły, balkony i obramienia okien są z piaskowca. Prześwit na dziedziniec zamknięto portykami po obu stronach. Prace zakończono 22 lipca 1954 r.
Realizacja: obudowa ulicy
W 1953 r. ruszyła budowa dwóch 8-kondygnacyjnych ciągów, które tworzą właściwą obudowę ulicy. Autor opisuje dwa budynki frontem do pl. Dzierżyńskiego, z kamiennymi elewacjami, podcieniami i tarasami, a w nich restaurację z kawiarnią i dansingiem po stronie wschodniej oraz bibliotekę publiczną po stronie Muranowa, działającą tam do dziś. Lewy ciąg przecinały prześwity i wklęśnięcie prowadzące na projektowany Muranów Północny. W przypisie autor dodaje, że Muranów Północny planowano dla około 35 tys. mieszkańców, już pod koniec socrealizmu, z uproszczonymi elewacjami i prefabrykatami.
Po drugiej stronie przewidziano prześwit między skośnymi budynkami i drugie kino. W 1954 r., już w trakcie budowy, zdecydowano jednak, że na tyłach ulicy stanie ambasada Chińskiej Republiki Ludowej z budynkami mieszkalnymi i ogrodem. Autor opisuje ją jako dzieło chińskiego architekta Lin Luo, z otoczeniem Romualda Gutta i zespołu, zbudowane w latach 1956-1959: proste bloki z głębokimi loggiami, wewnętrzne patio i basen z kamiennymi dekoracjami. Ta decyzja i budowa pobliskiego kina „Muranów” sprawiły, że kina przy ul. Nowotki nie powstały. Z projektu wykreślono też 12-kondygnacyjną wieżę z tarasem widokowym.

Budynek przy ul. Andersa 21, 21a i 21b, w którym mieści się filia kancelarii, a w parterze biblioteka publiczna. Fot. Panek, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0.
Codzienność na „Nowotkach”
Piąty rozdział jest najbardziej osobisty. Autor wyjaśnia, że mieszkańcy mówili „na Nowotkach”, przerabiając przedwojenne „na Nalewkach”, bo nowa ulica biegła śladem Nalewek. Rok 1955 należał w architekturze do Śródmieścia: oddano Pałac Kultury, trwał konkurs na jego otoczenie, a architekci zaczynali się wstydzić socrealistycznych projektów. W tym cieniu pierwsi lokatorzy odbierali klucze, a w sklepach rozkładano towar. Ponad 5 tys. mieszkańców dostało drogerię, sklepy RTV, mydlarsko-farbiarski, papierniczy, tekstylny, Cepelię, dwa odzieżowe i dwa z kapeluszami. Autor zauważa niepraktyczność socrealizmu: sklepy miały ponad 8 m wysokości, więc ekspedientki sięgały po towar z drabin.
Potem opowiada o mieszkańcach. „Okrąglak” zasiedlono milicjantami, bo w pałacu Mostowskich mieściła się Komenda Stołeczna MO z aresztem w podziemiach, i nazwano go „milicyjniakiem”. W blokach wzdłuż ulicy zamieszkały rodziny wojskowych, głównie wojsk lądowych i lotnictwa, część mieszkań przy Świętojerskiej i Wałowej dostało Ministerstwo Sprawiedliwości, a swoje lokale miało też MBP, od grudnia 1954 r. MSW. Lokatorzy zamieniali się mieszkaniami, więc dokładnej mapy społecznej budynków nie da się dziś odtworzyć.
Autor wchodzi do mieszkań. W dwóch ponad 180-metrowych ciągach bloków przeważały mieszkania dwupokojowe z kuchnią i łazienką, dla samotnych były kawalerki, a dla najliczniejszych i lepiej ustosunkowanych rodzin kilkadziesiąt mieszkań trzypokojowych i kilka czteropokojowych z dwoma balkonami. Trzypokojowe były zwykle na pierwszym piętrze, obok antresol sklepów. Kuchnię od pokoju oddzielało okienko do podawania posiłków, toaletę wydzielono z łazienki, w drzwiach było mrożone szkło. Były „wachlarzowe” schody i windy, których na starym Muranowie nie budowano. Na klatkach lastryko i drewniane poręcze, a w cokołach kamień pińczowski. Ponieważ osiedle powstawało w czasie zimnej wojny, budynki głęboko podpiwniczono i urządzono w nich schrony z czerpniami powietrza na podwórkach.
Wśród mieszkańców byli wojskowi inteligenci, co komplikowało relacje sąsiedzkie. Autor przywołuje rodzinę socjologa Zygmunta Baumana, w latach 1944-1953 majora Wojska Polskiego, i wspomnienia jego żony Janiny o sąsiedzie z niższego piętra, majorze milicji, który nocami stukał w sufit i robił awantury o rzekomy hałas i zalewanie, aż rodzina zaczęła chodzić po domu w miękkich kapciach. Przypomina też notatkę PAP z grudnia 1961 r. o Henryku Hollandzie z ul. Nowotki 10, zatrzymanym przez prokuraturę wojskową, który zginął podczas rewizji w swoim mieszkaniu.

Podcienia budynku przy ul. Anielewicza 2, 2021 r. Fot. Cybularny, Wikimedia Commons, domena publiczna (CC0).
Po 1956 r. i dziś
Ostatni fragment prowadzi do współczesności. Budowę oficjalnie zakończono na przełomie 1955 i 1956 r. Jeszcze w trakcie zrezygnowano z akcentu wysokościowego przy skrzyżowaniu z Anielewicza, zmieniono plac karo, wykreślono kina, a prześwity przeniesiono do nowych projektów budynków. 12 października 1963 r. na skwerze między Nowolipkami a Anielewicza odsłonięto pomnik Żołnierzy 1. Armii WP Xawerego Dunikowskiego. W listopadzie 1990 r. ulicę przemianowano na gen. Władysława Andersa, a w 1999 r. przy ogrodzie Krasińskich stanął pomnik Bitwy o Monte Cassino Kazimierza Gustawa Zemły z obeliskiem z podobizną generała.
Autor nie ukrywa, że ulica przeżywała trudne lata. Dogęszczanie zabudowy zepsuło spójność założenia, a nieremontowane elewacje niszczały: detale korodowały, piaskowiec ciemniał, tynk odpadał. Po 1989 r. trudno było wynająć wielkie lokale, a ulica stała się głównie trasą przelotową, mimo otwarcia stacji metra Ratusz Arsenał w 2001 r. i Dworzec Gdański w 2003 r. Zmiana przyszła po 2010 r. dzięki lokalnym aktywistom, kawiarni „Państwo-Miasto” i kolejnym lokalom. Wyremontowano bloki południowe, co wydobyło ich walory. A. Skalimowski kończy oceną, że ul. Andersa to jeden z najciekawszych przykładów stalinowskiej architektury i urbanistyki w Warszawie, i apelem o objęcie jej ochroną konserwatorską.

Róg ulic Anielewicza i Andersa dziś. Fot. Panek, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0.
Źródła, na które powołuje się autor
A. Skalimowski korzysta z prasy z lat 50., archiwów i wspomnień. Większość artykułów prasowych, które cytuje, omawiamy na osobnych stronach:
- „Zabudowa ulicy Nowotki”, „Stolica” 1951, nr 22: pełny tekst i zdjęcia
- S. Rassalski, „Projekt zabudowy ul. Nowotki”, „Stolica” 1952, nr 3: omówienie, rysunki i skan
- J. Stępowski, „Aleja Nowotki – nowoczesna arteria”, „Trybuna Ludu” 1953, nr 11: omówienie, rysunek i skan
- D. P., „Aleja Nowotki. Północne przedłużenie Marszałkowskiej”, „Stolica” 1953, nr 7: pełny tekst i ilustracje
- Z. K., „Osiedle przy ul. Nowotki”, i T. Komorowski, „»Okrąglak« na ul. Nowotki”, „Stolica” 1953, nr 25: pełny tekst, omówienie i zdjęcia
- A. K., „Monumentalna obudowa Alei Nowotki”, „Stolica” 1954, nr 45: pełny tekst i zdjęcia
Pozostałe źródła autora to m.in. akta Ministerstwa Budownictwa Miast i Osiedli w Archiwum Akt Nowych, książka J. Górskiego „Warszawa w latach 1944–1949. Odbudowa” (1988), artykuł K. Blautha o stadionie „Kolejarza” („Stolica” 1954, nr 2, egzemplarz w Mazowieckiej Bibliotece Cyfrowej), artykuł P. Gontarczyka „Towarzysz »Semjon«. Nieznany życiorys Zygmunta Baumana” („Biuletyn IPN” 2006, nr 6), wspomnienia J. Bauman „Nigdzie na ziemi” (2000) i książka K. Persaka „Sprawa Henryka Hollanda” (2006).
Co dodają inne źródła
W tym samym numerze „Stolicy” z 10 stycznia 1954 r., w którym ukazał się artykuł o stadionie „Kolejarza”, kronika budowy podaje, że budowniczowie oddali już do użytku „okrąglak” przy ul. Nowotki, czyli bloki 331 ab i 337 ab, a także kawiarnię przy ul. Nowotki. W sąsiednim kinie trwały wtedy prace instalacyjne. A. Skalimowski, za T. Komorowskim, podaje, że całość prac zakończono 22 lipca 1954 r. Obie informacje da się pogodzić: mieszkania oddano wcześniej, a lipcowa data mogła dotyczyć całego zespołu ze sklepami.
W miesięczniku „Architektura” z kwietnia 1954 r. (nr 4) budynki przy wlocie ul. Nowotki pojawiają się jako przykład w dyskusji o normach projektowania. Autor przekonuje, że jeśli architekt nie przekracza normy kubatury na mieszkańca, to jedna kondygnacja może być wyższa, niż przewiduje standard, gdy wymaga tego kompozycja elewacji, i odsyła właśnie do projektu wlotu ul. Nowotki.
Źródło
Andrzej Skalimowski, „Północna MDM. Zabudowa ulicy Nowotki w Warszawie”, „Kronika Warszawy” 2018, nr 1 (157), s. 74-87.
Pełny tekst: „Kronika Warszawy” nr 1 (157) 2018 w PDF na stronie Archiwum Państwowego w Warszawie (artykuł na s. 74–87).